R A P O R T
 

o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt 1 – 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. „Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego” oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Spis treści

Wstęp

1. Potencjał służb - mapa problemu

2. Finanse WSI

3. Penetracja rosyjska: zagrożenia dla wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa

4. Wykorzystywanie przez WSI aparatu Służby Bezpieczeństwa

5. Inwigilacja przez WSI środowisk politycznych

6. Wpływ WSI na kształtowanie opinii publicznej

7. Nielegalny handel bronią

8. Nieprawidłowości związane z osłoną przetargu na Kołowy Transporter Opancerzony

9. Ingerencja WSI na rynku paliwowo-energetycznym

10. Działalność oficerów WSI w Wojskowej Akademii Technicznej

11. Inne nieprawidłowości w funkcjonowaniu WSI

12. Operacja ZEN

Zakończenie

Aneksy

Wykaz ważniejszych i częściej używanych skrótów

* * *

Strona 2 z 374

Wstęp

Podstawa prawna

Uchwalona 14 grudnia 2006 r. ustawa o zmianie ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego (Dz. U. z 2007 r., Nr 7, poz. 49) nałożyła na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek podania do publicznej wiadomości sporządzonego przez Przewodniczącego Komisji Weryfikacyjnej Raportu o działalności żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego wykraczających poza określony prawem obszar działań tych służb.

Zakres informacji objętych Raportem

Zgodnie z art. 70a ustawy z dnia 14 grudnia 2006 r. Raport obejmuje informacje o działalności żołnierzy i pracowników wojskowych służb specjalnych (oraz osób współdziałających z nimi), dotyczące:

• ujawniania lub wykorzystywania informacji stanowiących tajemnicę państwową lub służbową,
   

• zaniechań powiadamiania organów ścigania o czynach przestępczych,
   

• utrudniania i udaremniania prowadzenia postępowań karnych,
   

• stosowania przemocy i bezprawnych gróźb,
   

• bezprawnego wpływania na podejmowanie rozstrzygnięć przez władze publiczne,
   

• prowadzenia tajnej współpracy z przedsiębiorcami oraz osobami działającymi w sferze mediów publicznych,
   

• fałszowania informacji w celu prowadzenia przeciwko określonym osobom postępowań karnych lub ich poszerzania,
   

• osiągania ze wskazanych wyżej działań korzyści majątkowych lub osobistych,
   

• a także innych działań wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Raport, jak stanowi ustawa, obejmuje również informacje o osobach współdziałających z żołnierzami i pracownikami wojskowych służb specjalnych, które

Podstawy prawne działania WSI i ich poprzedników po 1989 r.

Strona 4 z 374

Przedmiot badań i podstawy prawne prac Komisji

Regulacje prawne dotyczące wysłuchań

Uwarunkowania prawne i wartość wysłuchań żołnierzy WSI

Rola i znaczenie wysłuchań jest znaczące. W wielu wypadkach informacje uzyskane tą drogą stanowiły pierwszy istotny sygnał umożliwiający dalsze poszukiwania źródłowe związane z danym problemem. Tak było m.in. w wypadku systemu szkoleń w ZSRR i w innych krajach obozu socjalistycznego, a zwłaszcza w sprawie „GWIAZDA”1 prowadzonej przez WSI.

_______________
1 Pewnymi informacjami na ten temat dysponowali członkowie Komisji ds. Służb Specjalnych Sejmu IV kadencji, ale była to wiedza szczątkowa, nie dająca możliwości prowadzenia dalszych poszukiwań.

Uwarunkowania i wartość źródeł pochodzących z archiwów WSI

Podstawowymi źródłami, na podstawie których Komisja prowadzi badania, są akta Informacji Wojskowej, Wojskowej Służby Wewnętrznej, Zarządu II Sztabu Generalnego LWP oraz Wojskowych Służb Informacyjnych - czyli kolejnych mutacji wojskowych struktur organizacyjnych, w czasach komunistycznych oraz w latach 1991-2006 formalnie rzecz
biorąc zajmujących się ochroną Sił Zbrojnych i szeroko pojętym bezpieczeństwem sfery obronnej. Akta te były wielokrotnie niszczone i przejmowane na własność kolejnych ekip kierujących służbami. Znana jest akcja niszczenia akt WSW, dokonywana w latach 1988-1989 pod kierownictwem ówczesnego szefa WSW gen. Edmunda Buły.2 Omawiający te działania raport z 1991 r., autorstwa podkomisji sejmowej pod przewodnictwem posła Janusza Okrzesika, wskazywał niektórych winnych i część mechanizmów towarzyszących tym wydarzeniom.3 Ówczesne ograniczenia polityczne uniemożliwiały jednak pełną analizę zjawiska. Przede wszystkim działania podkomisji Okrzesika zostały ograniczone do spraw związanych z działaniami WSW, więc nie dotyczyły Zarządu II Sztabu Generalnego. W ten sposób Raport Okrzesika stał się jednym z narzędzi ułatwiających przejęcia kierownictwa tworzonych wówczas Wojskowych Służb Informacyjnych przez oficerów Zarządu II SG. Raport ten nigdy zresztą nie został opublikowany i nie jest dostępny w jawnych materiałach sejmowych, a jedyny znany Komisji pełny egzemplarz znajduje się w archiwum sejmowym. Charakterystyczne, że Raport ten nie zawiera informacji kluczowej dla oceny stanu archiwaliów – a skądinąd potwierdzonej w licznych informacjach ustnych w tym udokumentowanych w aktach sprawy „GWIAZDA” – a mianowicie, iż przed planowanym zniszczeniem akt szef WSW gen. Buła nakazał ich sfilmowanie i przekazał je wojskowym służbom ZSRR, czyli GRU.

Niszczenie akt i system ich ukrywania po 1989 r.

Absolwentów szkoleń nie poddano kompleksowym badaniom poligraficznym, które mogłyby służyć potwierdzeniu ich lojalności i wiarygodności. Nie prowadzono systematycznych badań poligraficznych w celu wyjaśnienia ewentualnych związków osób szkolonych w Związku Sowieckim ze wschodnimi służbami specjalnymi. Nie podjęto aktywnych działań operacyjnych celem ustalenia, czy osoby takie dają rękojmię zachowania tajemnicy. Nie podjęto także aktywnych działań rozpoznawczych w celu zweryfikowania ich szczerości i lojalności oraz wyłonienia ewentualnych symptomów zagrożeń wywiadowczych.

Dopiero w drugiej połowie lat 90. zdecydowano o rozpoczęciu kontroli problemowej o kryptonimie „GWIAZDA”.53

Samo podjęcie problemu spowodowało zwolnienie się ze służby niektórych osób przeszkolonych przez KGB i GRU.

Pozostała w służbie kadra utrudniała rozpoznanie zagadnienia. Na skierowany do oficerów zestaw pytań dotyczący szkoleń nie odpowiadano zasłaniając się niepamięcią lub upływem czasu albo wpisywano lakoniczne „nie” w odpowiedzi na pytania wymagające rozwinięcia tematu.

Procedura „GWIAZDA” (dotycząca osłony i weryfikacji oficerów WSI przeszkolonych na akademiach i kursach spec. KGB i GRU w byłym ZSRR) została formalnie wszczęta 14 stycznia 1998 r. i zatwierdzona przez Szefa Oddziału Bezpieczeństwa
płk Andrzeja Ziętkiewicza, uczestnika kursu w Wyższej Szkole KGB zakończonego w czerwcu 1983 r. Podobnie zresztą było wcześniej. W aktach sprawy zachowały się pojedyncze dokumenty z połowy lat 90., z których wynika, że WSI zbierały informacje na temat oficerów studiujących w ZSRR.

W notatce z grudnia 1995 roku płk T. Koczkowski trafnie wskazywał zagrożenia wynikające z nieprawidłowej polityki kadrowej względem byłych kursantów GRU/KGB i opracował plan działań mających na celu zneutralizowanie wynikających z tego faktu zagrożeń. Przedstawione przez płk T. Koczkowskiego założenia zostały zaakceptowane przez płk. Stefana Janusa - uczestnika kursu GRU zakończonego w sierpniu 1987 r. Nadzór nad prowadzeniem przedmiotowej sprawy zlecił on płk. Mieczysławowi Kulicie, uczestnikowi kursu w Wyższej Szkole KGB zakończonego w marcu 1983 r.54

Tak więc od początku postępowanie kontrolowały osoby, którym mogło ono zagrozić, wykluczyć je ze służby w WP albo nawet postawić w stan oskarżenia. Nic więc dziwnego, że nie poczyniono żadnych czynności zmierzających do faktycznego rozwiązania problemu.

_______________________
53 Sprawę kontroli problemowej „GWIAZDA” prowadzono od 1998 do 2001. W latach 2005-2006 prowadzono Sprawę
Operacyjną „GWIAZDA”.
54 Meldunek dot. zagrożenia wywiadowczego ze strony rosyjskich służb specjalnych, teczka kp „GWIAZDA” k. 138-143.

 

W aktach sprawy znajduje się np. informacja, że „w stosunku do trzech osób Oddział Bezpieczeństwa I WSI dysponuje informacjami świadczącymi o tym, iż stanowili obiekt zainteresowań radzieckich służb specjalnych”.55 Nie ma żadnej informacji, aby w ramach procedury „GWIAZDA” podjęto jakiekolwiek czynności zmierzające do pogłębienia i
zweryfikowania tej informacji.

Dopiero 14 stycznia 1998 r. szef Oddziału Bezpieczeństwa Inspektoratu WSI w „Notatce dot. zagrożeń i powiązań wojskowych służb specjalnych PRL-ZSRR” wskazał, że istnieje potrzeba przeprowadzenia działań operacyjno-osłonowych zmierzających do ustalenia, czy kadra powiązana ze wschodem gwarantuje zachowanie tajemnicy.

WSI nie posiadały dokładnej liczby oficerów, którzy przeszli takie szkolenia.

Oddział Bezpieczeństwa WSI zaniżał tę liczbę i nie wykazywał wszystkich znanych sobie uczestników kursów.

Oceniano, że w ośrodkach służb specjalnych oraz akademiach wojskowych ZSRR i innych krajów obozu socjalistycznego przeszkolono około 300 oficerów z WSW i Zarządu II SG, którzy pełnili służbę w WSI w chwili jego powstania. W 1998 r. służbę pełniła jeszcze ponad połowa z nich (tzn. 153)56 i w zdecydowanej większości (ok. 75%) zajmowali oni eksponowane i kierownicze stanowiska.

Sprawa „GWIAZDA”: wiarygodność procedury

Podkreślić należy, że w sprawie „GWIAZDA” przywoływane są różne liczby – w materiałach WSI z 1998 r. mowa o zaledwie 153 oficerach. Natomiast w jednym z wcześniejszych dokumentów wskazuje się, że w latach 1980-1992 w ZSRR na wyższych akademiach przebywało ok. 800 oficerów ze służb wojskowych PRL, a ok. 3000 żołnierzy zawodowych ukończyło różnego rodzaju kursy i przeszkolenia. W aktach nie ma pełnej i ujednoliconej listy słuchaczy tych szkoleń, a w kolejnych ich wersjach pojawiają się nowe nazwiska.57

Charakterystyczne, że nazwisko generała Marka Dukaczewskiego, który przeszedł kurs w Moskwie w 1989 r., znalazło się dopiero w wykazie kursantów sporządzonym w październiku 2005 r., choć informacja o jego przeszkoleniu zawarta jest w
jego teczce personalnej przechowywanej obecnie w IPN. W komputerowej bazie WSI – stanowiącej z założenia kompletne źródło wiedzy o każdym żołnierzu WSI – nie ma żadnych informacji dotyczących kariery zawodowej gen. Dukaczewskiego przed rokiem 1990.

Okoliczność ta pozwala na postawienie tezy o celowym manipulowaniu opracowywanymi wcześniej materiałami w sprawie „GWIAZDA”. Brak kompletnej listy żołnierzy WP przeszkolonych w krajach bloku sowieckiego oznacza, że przez kilkanaście lat nie sporządzono podstawowego dokumentu, który powinien stanowić punkt wyjścia dla podjęcia jakichkolwiek działań osłonowych. Być może prace podjęte w ramach sprawy „GWIAZDA” miały jedynie charakter pozorny.

_________________
55 Notatka dot. zagrożeń i powiązań wojskowych służb specjalnych PRL-ZSRR, op. cit. k. 1-3.
56 Teczka kp „GWIAZDA” k. 1-3.
57 Op. cit. k. 138-145.

Analizę tę potwierdzają informacje, jakie Komisja Weryfikacyjna otrzymała od żołnierzy zeznających, że sprawa „GWIAZDA” „była prowadzona bardzo niepoważnie” i że było to „zbieractwo, a nie merytoryczne prowadzenie sprawy”, bowiem wystarczyło „wyselekcjonować osoby i prowadzić wobec nich rozpracowanie operacyjne w ramach TOK
albo sprawy operacyjnej”.

Nieprawidłowe prowadzenie obu procedur „GWIAZDA” nie było zwykłym zaniedbaniem, ale skutkiem działań kolejnych szefów poszczególnych komórek WSI. W latach 1990-2006 osoby przeszkolone w ZSRR były rozmieszczone praktycznie we wszystkich komórkach WSI, głównie na stanowiskach kierowniczych w: szefostwie WSI, Zarządzie II, Zarządzie III, Biurze Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Oddziale Y (potem: Oddziale 22), attachatach wojskowych, Oddziale 24, CZT (Centrum Zabezpieczenia Technicznego), CBT (Centrum Bezpieczeństwa Teleinformatycznego) i wielu innych ważnych jednostkach organizacyjnych WSI. Oficerów przeszkolonych w sowieckich uczelniach oddelegowano także - jako OPP (oficerów pod przykryciem) – do służby poza WSI w firmach i instytucjach państwowych w kraju i zagranicą. Z racji zajmowanych stanowisk osoby szkolone w ZSRR posiadały w latach 1989-2005 dostęp do informacji stanowiących tajemnicę wywiadu i kontrwywiadu WSI, w tym pochodzących z wymiany międzynarodowej.

Stanowiło to zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa i negatywnie rzutowało na wiarygodność wojskowych służb specjalnych wobec NATO. WSI traktowały jednak wszelką krytykę tego stanu rzeczy jako atak na bezpieczeństwo państwa. W początkach lat 90. podnoszenie publicznie takich spraw było nawet przyczyną wszczynania rozpracowań operacyjnych wobec polityków, gazet oraz fundacji58.

Sprawa „GWIAZDA”: konsekwencje

Skutkiem tego stanu rzeczy była izolacja polskich służb bezpieczeństwa w NATO, co wyraziło się m.in. w odmowie przez Niemcy wyrażenia zgody na pełnienie przez płk C. L., byłego żołnierza Oddziału Y i uczestnika kursu GRU w 1985 r., służby w attachacie w Kolonii (powierzono mu za to funkcję z-cy Szefa Zarządu II WSI w latach 1994-97; następnie attache w Wiedniu w latach 1997-2000 i z-cy Szefa WSI ds. Operacyjnych w latach 2001-2004; ostatnio pełnił obowiązki attache w Pradze).

_________________
58 Więcej w rozdziale „Inwigilacja przez WSI środowisk politycznych”.


Jak wynika z meldunku z 20 kwietnia 1998 r., Januszowi Onyszkiewiczowi, ówczesnemu Ministrowi Obrony Narodowej, przekazano informację o zagrożeniach związanych z pełnieniem w WSI służby przez osoby przeszkolone przez GRU i KGB.59

Gdy Szefem WSI był gen. M. Dukaczewski (2002-2005), prowadzenie procedury „GWIAZDA” zostało, nawet w tym ograniczonym wymiarze, zaniechane. Harmonogram czynności operacyjnych sporządzono dopiero 12 października 2005 r. Wznowiona na przełomie 2005/2006 r. sprawa ta nadal była prowadzona w bardzo wąskim zakresie; nie przeznaczano też na ten cel odpowiednich sił i środków, pozostających w dyspozycji kontrwywiadu. W efekcie na początku 2006 r. służbę w WSI pełniło jeszcze 38 oficerów zidentyfikowanych jako absolwenci sowieckich kursów specjalnych.

Dopiero wtedy rozpoczęto sprawdzać połączenia wychodzące i przychodzące z ich aparatów telefonicznych, ale także wówczas działania te paraliżowano – na 9 wniosków w sprawie billingów telefonicznych ustalono 4 numery telefonu stacjonarnego i 1 numer telefonu komórkowego, w pozostałych nie podjęto działań tłumacząc to niemożnością ustalenia numeru telefonu.60

Sprawa „GWIAZDA” była jedyną próbą zmierzenia się WSI z kwestią infiltracji przez służby rosyjskie polskich służb specjalnych po roku 1989. Ze względu na sposób prowadzenia procedura „Gwiazda” nie przyniosła wymiernych efektów.

Analiza przeprowadzona przez Komisję Weryfikacyjną potwierdza, że WSI świadomie tolerowały i sprzyjały ukrywaniu związków własnych żołnierzy i oficerów ze służbami komunistycznymi i sowieckimi:

1. W WSI nigdy nie opracowano i nie wdrożono procedury weryfikacyjnej, która korzystając z postanowień ustawy o ochronie tajemnicy mogłaby doprowadzić do nie wydawania poświadczeń bezpieczeństwa osobom, jako nie dającym rękojmi wiarygodności.

Byłby to najprostszy sposób oczyszczenia służb z tych ludzi, ale postępowano wręcz przeciwnie. Komisja Weryfikacyjna napotkała na liczne przypadki wydawania oficerom pod przykryciem instrukcji, by w ankiecie bezpieczeństwa nie przyznawali się do faktu pracy na rzecz komunistycznych służb specjalnych.

Przykładem takiego procederu jest działanie podjęte w sprawie współpracownika „R”, wieloletniego dyplomaty, w tym ambasadora w Mińsku, którego oficerowie WSI instruowali, iż może poświadczyć nieprawdę w pkt. 11 Ankiety Bezpieczeństwa Osobowego (punkt ten dotyczy tajnej współpracy ze służbami specjalnymi PRL).61

____________________________
59 Teczka „G”, k. 53-54.
60 Teczka SO „GWIAZDA”, k. 81-91; 110-116.
61 Teczka „R”.
 

Instrukcji takich udzielali:
 

• 10.06.1999 r. płk Józef Wąsik – na dokumencie jako zatwierdzający działanie podpisali się kpt. Wojciech Resiak oraz mjr Krzysztof Rola. Bezpośrednią decyzję dotyczącą takiego działania podjął ówczesny szef ZWW,
   
• 18.02.2005 r. ppłk Bogusław Świątek i płk Kazimierz Kolasa – na dokumencie podpisał się płk Grzegorz Sobecki.

Po odejściu na (wojskową) emeryturę miał objąć kierownicze stanowisko w dziale kadr MSZ.62

________________________
62 Notatka służbowa dot. ppłk Ryszarda Piwońskiego, teczka kp „GWIAZDA” k. 87.
 

Nie podjęto natomiast żadnych istotnych dla sprawy wątków, m.in. zaangażowania w sprawę oficera KGB oraz kpt. J.S., uczestnika kursu w Moskwie w latach 1985-86. Nigdy nie wyjaśniono, czy cała ta sprawa nie była wynikiem prowokacji KGB oraz czy kpt. J.S. nie był współpracownikiem obcej służby. Procedura ukierunkowana była jedynie na kwestie drugorzędne.63

Procedura „S” założona była na oficera WP, ppłk J J („S”) i prowadzona była przez KW w kierunku rozpoznania jego ewentualnej działalności na rzecz rosyjskich służb specjalnych. Kluczową kwestią był w tej sprawie brak przepływu informacji pomiędzy ZWW i KW, wynikający przede wszystkim z ochrony bliżej nieokreślonych interesów Wywiadu.

Zaniechano realizacji zaplanowanych czynności operacyjnych, które mogły przynieść korzyści kontrwywiadowcze.

Rozpoznanie „S” prowadzono w sposób powierzchowny, nie kontynuowano najważniejszych wątków. W latach 1980-83 „S” przebywał na Akademii w Kijowie. Z uzyskanych informacji wynika, że w trakcie tego pobytu przekazywał dane o
środowisku studenckim jednemu z wykładowców, współpracującemu prawdopodobnie z KGB. „S” deklarował także chęć służenia w byłej Armii Radzieckiej. Utrzymywał kontakty towarzysko-handlowe z Rosjanką, która od kilkunastu lat utrzymywała bliskie znajomości z polskimi oficerami odbywającymi studia w ZSRR. We wrześniu 1989 r. „S” rozpoczął studia na Akademii Dowódczo-Sztabowej Wojsk OPK w Twerze. Nie wiadomo, z czyjej inspiracji 10 lat później, w 1998 r. „S” wyjechał na roczne studia do Moskwy, ale w tym samym roku podjęto wobec J.J. działania ochronne. Dokonał tego oficer ZWW, mjr Jan Szczęsny, szkolony dawniej w ZSRR.

Po powrocie ze studiów w Moskwie „S” został w sierpniu 1999 r. p.o. Szefa Sztabu I Brygady Rakietowej Obrony Przeciwlotniczej. W trakcie procedury ustalono m.in. następujące fakty świadczące o uzasadnionym podejrzeniu kontaktów „S” z obcym wywiadem:

• pomiędzy 1992 (pobyt „S” w Twerze) a 1999 r. (pobyt w Moskwie) miały miejsce dwie
   
• próby nawiązania kontaktu z „S” przez osoby mające powiązania z rosyjskimi służbami specjalnymi;
   
• „S” ukrywał swoje kontakty, w tym również z obywatelami FR;
   
• „S” wykazywał szczególną inicjatywę w nawiązywaniu kontaktów z kadrą państw NATO, starał się o wyjazdy do tych krajów; 63 Teczka „K”.
   
• „S” zabiegał o kontakty z szefostwem WLOP i SG WP w celu wypromowania własnej osoby;
   
• w trakcie prowadzonego postępowania sprawdzającego „S” nie ujawnił kontaktów z cudzoziemcami;
   
• podczas pobytu za granicą „S” realizował połączenia telefoniczne z FR;
   
• bez zgody przełożonych „S” zaprosił attache wojskowego Ambasady Francji w Warszawie na ćwiczenia wojskowe;
   
• „S” utrzymywał kontakt z NN mężczyzną odwiedzającym go w jednostce wojskowej;
   
• „S” miał negatywny wynik badania poligraficznego - silna reakcja na pytania dotyczące jego współpracy z obcymi służbami specjalnymi; mimo to nie podjęto żadnych czynności zabezpieczających;
   
• w lutym 2002 r. „S” wyjechał pod pretekstem kontroli w dywizjonach rakietowych na Wybrzeże, nie poinformował o tym najbliższego otoczenia, zabrał ze sobą dwie ciężkie walizki i służbowego laptopa, z którego wysyłał korespondencję, której treści ani adresata nie ustalono; nigdy nie ustalono też faktycznego pobytu figuranta na Wybrzeżu;
   
• stwierdzono próbę wręczenia „S” pieniędzy w formie łapówki z polecenia rosyjskich służb
  specjalnych (wpłata na konto miała być dokonana po przejściu na emeryturę).
  Pomimo tak wyraźnych sygnałów, konsekwentnie odrzucano tezę, że „S” jest
  współpracownikiem obcych służb specjalnych i procedurę prowadzono w sposób wręcz
  osłaniający jego podejrzane działania. Prawdopodobnie w 2005 r. jego sprawę złożono do
  archiwum. W tym samym roku „S” odszedł ze służby i zatrudnił się w BGŻ.64
  Sprawa o kryptonimie „K” dotyczy współpracy płk. Mariana Kastelika65 (absolwenta
  kursu GRU w ZSRR, odwołanego karnie z placówki w Norwegii za nadużywanie alkoholu) z
  podpułkownikiem sowieckiego wywiadu wojskowego Kozyriewem i ujawnienia mu
  informacji mogących wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej. W trakcie pobytu na
  placówce w KRLD płk Kastelik ujawnił dane oficera WSI pod przykryciem oraz zakres
  prowadzonej przez niego na terenie FR działalności. Nie poinformował także Centrali o
  fakcie próby werbunku przez służby wywiadowcze KRLD i Rosji podwładnych mu oficerów – ppłk. J. i por. K.
  W trakcie pobytu na wspomnianej placówce płk Kastelik:
  64 Teczka „S”.
  65 Rozpracowywał i zwerbował do współpracy z WSI dziennikarza TVP i wicedyrektora ds. programowych TVN – Milana
  Suboticia (TW „MILAN”).
  Strona 54 z 374
   wbrew instrukcjom Centrali utrzymywał bardzo zażyłe kontakty z pracownikami ambasady
  FR, w tym z żołnierzami GRU (Kozyriew) oraz liczne kontakty intymne z podstawianymi mu
  przez GRU Rosjankami;
   przez cały czas pobytu dokonywał zakupów dla ambasady FR przedmiotów deficytowych
  (z powodu embarga) a wyjeżdżając wydał swojemu następcy polecenie, by ten kontynuował
  te działania;
   prowadził za pośrednictwem Amerykanów korespondencję między ppłk. J. a byłą
  pracownicą ambasady FR w Phenianie z pominięciem oficjalnego kanału łączności;
   doprowadził do zapoznania gen. K.O. z rezydentami GRU w Korei (Kozyriewem i jego
  szefem, Smirnoffem). Jak wynika z akt sprawy gen. K.O. przekazywał dyplomatom FR, w
  tym oficerom GRU i KGB, informacje uzyskane z racji pełnionego stanowiska, w tym także
  od szefów innych misji;
   wielokrotne w obiekcie polskiej ambasady w Phenianie spędzał czas z przywożonymi przez
  Kozyriewa Rosjankami;
   brał udział w skandalu związanym z zakupem i serwisem sprzętu komputerowego dla
  ambasady RP w Phenianie za pośrednictwem firmy rosyjskiej, co przez miesiąc umożliwiało
  wgląd do komputera przez serwisanta sprzętu - obywatela Rosji.
  Sprawa na płk. Mariana Kastelika została założona dopiero ponad rok po jego
  powrocie z placówki. Nie prowadzono osobnych spraw, rozpoznających przypadki kontaktu
  innych oficerów WSI na Misji w Korei z Rosjanami, nie podjęto też żadnych czynności, które
  mogłyby doprowadzić do udokumentowania kontaktów płk. Kastelika z przedstawicielem
  rosyjskich służb specjalnych po jego powrocie do Polski.
  Pomimo uznania, iż płk Kastelik „nie daje swoim postępowaniem gwarancji
  szczerości i lojalności, jest niewiarygodny jako oficer wywiadu i może stanowić zagrożenie
  dla bezpieczeństwa realizowanych przez Instytucję zadań operacyjnych na rzecz obronności
  RP”, jedynym działaniem jakie zaproponowano było zwolnienie ww. do rezerwy.66
  Niżej wymienione osoby znające wyżej opisaną sprawę nie podjęły działań
  adekwatnych do skali zagrożenia:
  1. ppłk Ryszard Niedziałkowski (prowadzący sprawę)
  2. płk Janusz Bogusz
  3. płk Andrzej Ziętkiewicz (uczestnik kursu w ZSRR)
  4. płk Stanisław Mańczyński
  5. płk Marek Witkowski
  66 Teczka „K”.
  Strona 55 z 374
  Innym przykładem braku należytej reakcji na powiązania oficerów WSI ze
  wschodnimi służbami specjalnymi była SOZ o kryptonimie „P”, której figurantem był kmdr
  Piotr Gawliczek z Oddziału 2 Zarządu II (wcześniej oficer Oddziału Y i rzeczoznawca
  attachatu w Norwegii. W toku prowadzenia sprawy figurant nie przyznał się do znajomości z
  oficerem GRU, która została zawarta w latach 80. w 24 Brygadzie Mieszanej wojsk
  sowieckich, która stacjonowała w Świnoujściu. Jak ustalono, występujący w roli tłumacza tej
  jednostki oficer GRU w rzeczywistości wykonywał zadania rozpoznawczo-wywiadowcze. Na
  początku lat 90. znacznie zintensyfikował on swoją aktywność w środowisku oficerów WP i
  osób cywilnych z otoczenia garnizonu MW w Świnoujściu oraz jednostek WP na Pomorzu
  Zachodnim. W następnych latach oficer GRU pod legendą działalności handlowej
  wielokrotnie przyjeżdżał do Polski, ponownie nawiązując kontakty z poznanymi wcześniej
  obywatelami RP. Jego działania na terenie Polski po roku 1994 zmierzały do penetracji kadry
  oficerskiej oraz najbliższego otoczenia jednostek wojskowych dzięki kontaktom nawiązanym
  w czasie wcześniejszego pobytu w Polsce. Mimo poważnych i niewyjaśnionych podejrzeń
  gen. M. Dukaczewski podjął decyzję o skierowaniu kmdr. Gawliczka do pracy w komórce
  analitycznej WSI, gdzie jego dostęp do informacji niejawnych został rozszerzony (a w 1999 r.
  został awansowany na Szefa ZSiA).
  W aktach tej sprawy znajduje się notatka mjr. Jana Żukowskiego do płk. Tadeusza
  Rusaka, w której ten pierwszy stwierdza, że choć nie można wykluczyć, iż ww. kontradmirał
  podjął współpracę z GRU, to nie należy podejmować wobec niego żadnych działań, bowiem
  „rzutowałoby to negatywnie na wiarygodność polskich wojskowych służb specjalnych wobec
  sojuszników z NATO”67.
  Wnioski, jakie wynikały z wyżej opisanych spraw, nie były wykorzystywane do
  planowania i organizacji pracy operacyjnej WSI, czego skutkiem było zaniechanie przez WSI
  pogłębiania wiedzy na temat aktywności służb specjalnych państw b. ZSRR na terenie Polski,
  zwłaszcza na terenach, gdzie w przeszłości stacjonowała Armia Radziecka. Prowadziło to do
  utrwalania się przekonania o tolerancji, jeśli nie wręcz o aprobacie dla faktów współpracy
  agenturalnej ze służbami ZSRR.
  Penetracja rosyjska: podsumowanie
  Powyższa analiza wybranych spraw operacyjnych wskazuje, iż WSI były niezdolne do
  prowadzenia efektywnej pracy kontrwywiadowczej w tym zakresie. Przez cały okres swojego
  istnienia nie zatrzymały ani jednego szpiega rosyjskiego. Wszystkie sukcesy na tym polu były
  67 Teczka„P” k. 201-204.
  Strona 56 z 374
  wynikiem działania służb cywilnych. Sami przedstawiciele WSI poddawali w wątpliwość
  wiarygodność tej służby. W jednym z dokumentów „GWIAZDA” stwierdzono: „z całą
  odpowiedzialnością stwierdzam, że służby te nie są wiarygodne a to głównie za sprawą kadry
  uwikłanej w niewyjaśnione kontakty ze Wschodem”68.
  Z kolei w „Notatce służbowej” z 24 marca 1999 r. wskazano, że absolwenci kursów
  KGB i GRU „byli i są naturalną bazą werbunkową dla wschodnich służb specjalnych”.
  Według innego dokumentu, kontrwywiad i wywiad wojskowy uzyskiwały na ten temat
  „szereg ciekawych informacji” ale nie przyniosły one żadnych efektów. Odnotowywano
  trafnie, że jedną z przyczyn tej sytuacji „była i jest infiltracja WSI przez wschodnie służby
  specjalne, których bazę werbunkową i informacyjną mogli stanowić oficerowie szkoleni na
  Wschodzie”.69 Ocena działań operacyjnych WSI, zarówno w zakresie wywiadowczym jak i
  anty szpiegowskim musi być negatywna. Przez kilkanaście ostatnich lat wojskowe służby
  specjalne nie były w stanie zbudować żadnej struktury operacyjnej, która mogłaby prowadzić
  rozpoznanie wywiadowcze i zabezpieczenie kontrwywiadowcze nie narażone na infiltrację
  sowiecką70.
  Uznać także należy, że główne czynności podejmowane w sprawie o kryptonimie
  „GWIAZDA” były bądź pozorne, z założenia nieefektywne, bądź też - z uwagi na fakt, iż
  były nadzorowane przez oficerów szkolonych przez GRU i KGB - skazane na niepowodzenie.
  Należy tu mieć na uwadze, że pragmatyka wynikająca z przepisów o rejestracjach procedur w
  ewidencji służb specjalnych dawała gwarancje, że każde zainteresowanie tym tematem lub
  pojawienie się dodatkowych informacji bądź podejrzeń musi zostać skoordynowane - a to
  oznacza przekazanie ich do jednostki, która prowadziła sprawę „GWIAZDA”.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Jan Żukowski, gen. Marek Dukaczewski, płk
  Marek Słoń, płk Zenon Klamecki, płk Andrzej Ziętkiewicz, płk Stanisław Mańczyński, płk
  68 Ocena działania Instytucji i kadry WSI, teczka kp „GWIAZDA” k. 51-52.
  69 Notatka służbowa dot. absolwentów kursów KGB i GRU – oficerów Inspektoratu WSI, teczka kp „GWIAZDA” k. 55-58.
  70 Podczas wysłuchania uzyskano informację, że w ostatnim okresie osłoną kontrwywiadowczą jednostek wojskowych
  pogranicza północno-wschodniego zajmowały się jedynie dwie osoby, choć w sekcji było przewidzianych sześć etatów.
  Składający wyjaśnienia oficer podkreślił, że wielokrotnie meldował o trudnej sytuacji kadrowej uniemożliwiającej, choćby w
  stopniu podstawowym, realizację zadań kontrwywiadowczych, ale nie znalazło to żadnego odzewu. Jego zdaniem
  „przynajmniej od kilku lat kontrwywiad na ścianie wschodniej jest nie doinwestowany od strony osobowej, co musi rzutować
  na wynikach bieżącej pracy”.
  Strona 57 z 374
  Marek Witkowski, płk Waldemar Dzięgielewski, płk Mieczysław Kulita, płk Kazimierz
  Kolasa, płk Grzegorz Sobecki, płk Stefan Janus, płk Józef Wąsik, płk Marian Kastelik, płk
  Janusz Bogusz, ppłk Krzysztof Kłosiński, płk Jerzy Rzepecki, kmdr Piotr Gawliczek, ppłk
  Bogusław Świątek, ppłk Czesław Wojtkun, ppłk Ryszard Piwoński, ppłk Ryszard
  Niedziałkowski, ppłk Paweł Selwet, ppłk Krzysztof Gardian, ppłk Andrzej Goczał, ppłk
  Janusz Łuszcz, mjr Grzegorz Wilczewski, mjr Piotr Jaskólski, mjr Marek Kwasek, mjr Jacek
  Popławski, mjr Marek Orzeł, mjr Maciej Antczak, mjr Krzysztof Rola, kpt. Wojciech Resiak.
  W świetle art. 70a ust. 3 przytoczonej na wstępie ustawy, osobami zajmującymi
  kierownicze stanowiska państwowe, które powzięły wiadomości o działaniach niezgodnych z
  prawem i nie podjęły czynności zmierzających do zaprzestania takich działań był Minister
  Obrony Narodowej Janusz Onyszkiewicz.
  W opisanym okresie Szefem WSI był gen. bryg. Marek Dukaczewski.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Stanisław Dobrzański, Bronisław
  Komorowski i Jerzy Szmajdziński.
  Przytoczone w niniejszym rozdziale fakty powodują wątpliwość co do legalności
  postępowania żołnierzy WSI, w związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  Strona 58 z 374
  4. Wykorzystywanie przez WSI aparatu Służby Bezpieczeństwa –
  studium przypadku
  WSI wykorzystywały do organizowania struktur zamiejscowych negatywnie
  zweryfikowanego aparatu komunistycznej Służby Bezpieczeństwa. Przykładem takiego
  nielegalnego działania było utworzenie w Bielsku-Białej w połowie lat 90. tajnej rezydentury
  terenowej w ramach sprawy o kryptonimie „O”.
  Sprawa ta była prowadzona od 10.10.1994 do 25.09.1996 r.71. Dynamicznie
  rozwijająca się w pierwszym okresie (jesień 1994 – wiosna 1995), została później
  wyhamowana, co być może miało związek ze zmianami kadrowymi w WSI.
  Z drugiego okresu zachowały się dwa dokumenty. Pierwszy (z 30.11.1995 r.) jest
  zbiorem opinii wygłaszanych w środowisku wojskowym i, jak dopisał M. Wolny72, była to
  realizacja zadania Szefa WSI. Drugi (z 16.04.1996 r.) dotyczy środowiska biznesowego
  zaproszonego na „Bal Orła Białego” w Wiedniu. W informacji tej wymienione są m.in.
  nazwiska takie jak: Kuna, Żagiel i Wiatr, reprezentujących m.in. firmy BILLA czy SLAVIK.
  Odnotowano też fakt zaangażowania tych osób w handel bronią z krajami b. Jugosławii.
  Informacje pochodziły od Piotra Wawrzyczka (wspólnika S. Zasady) i uzyskano je pośrednio
  przez źródło „GRAŻYNA”. Sygnalizuje to kierunek podtrzymania aktywności utworzonej
  struktury informatorów.
  Plan rozpoczynający teczkę o kryptonimie „O” wskazuje na konieczność budowania
  systemu zabezpieczenia kontrwywiadowczego na terenie województwa bielskiego z
  wykorzystaniem negatywnie zweryfikowanych b. oficerów SB i ich źródeł osobowych.
  Działalność ta miała być prowadzona pod przykryciem jako firma ochroniarska „Komandos”.
  Rezydentura miała składać się z trzech b. funkcjonariuszy SB, którzy mieli powtórnie
  pozyskać b. funkcjonariuszy oraz tajnych współpracowników SB w interesujących WSI
  środowiskach w kraju i zagranicą. Planowano podjęcie b. współpracowników uplasowanych
  w środowiskach dziennikarskim, prawniczym, urzędników administracji państwowej,
  biznesu, stanowisk kierowania oraz osób związanych ze służbami specjalnymi i wojskiem.
  Przewidywano zwerbowanie 8-10 b. TW na jednego członka rezydentury. Planowano
  wyposażenie szefa rezydentury (negatywnie zweryfikowanego b. funkcjonariusza SB) w
  dokument polecający do organów Policji i Straży Granicznej, skłaniający szefów
  71 Teczka „O”.
  72 Marek Wolny był oficerem WSI w służbie czynnej do 1996 r., pełnił m.in. funkcję szefa Oddziału KW Krakowskiego
  Okręgu Wojskowego
  Strona 59 z 374
  miejscowych organów MSW do udzielania pomocy. Wynagrodzenie dla rezydentów miało
  opiewać na kwotę 4-5 milionów starych złotych miesięcznie. Do łącznikowania rezydentury
  wyznaczeni zostali płk Marek Wolny i ppłk Jan Węgierski. Wykluczono kontakty
  rezydentury z jawnymi placówkami terenowymi Kontrwywiadu WSI. Był to zabieg
  zapewniający konspirację działań, przy czym jednocześnie powodował, że stworzona
  struktura nie podlegała niczyjej kontroli ani merytorycznej, ani finansowej.
  Do działań zaangażowanych zostało trzech b. funkcjonariuszy SB, którzy zostali
  pozyskani do współpracy jako rezydenci o pseudonimach: „RYSZARD JAWORSKI”,
  „WŁADYSŁAW KWOCZAK” i „JAN MICHNA”73. Najprawdopodobniej byli to dawni
  funkcjonariusze Referatu III i V SB z RUSW w Cieszynie. Odebrano od nich szczegółową
  relację na temat osobowych źródeł informacji, które prowadzone były na kontrolowanym
  przez nich terenie w latach 80. Sporządzono listę ponad stu nazwisk (choć w aktach nie jest
  ona kompletna, co wskazuje na selekcję włączanych do teczki dokumentów). Nie można
  wykluczyć, że osoby, które nie znalazły się w aktach sprawy realizowały przedsięwzięcia tak
  dalece naruszające prawo, że prowadzący sprawę nie zaryzykowali ich udokumentowania.
  Następnie prowadzono działania dwutorowe. Wytypowane nazwiska sprawdzono w
  ewidencji operacyjnej UOP, uzyskując potwierdzenie charakteru rejestracji i możliwość
  wglądu w materiały. Niektóre osoby poddano rozpoznaniu poprzez prowadzenie rozmów z
  osobami z bliskiego otoczenia a także podejmowano dialog z zainteresowanymi.
  Na podstawie znajdujących się w teczce „O” dokumentów można odtworzyć kryteria
  stosowane w doborze agentury. Poszukiwano osób, które:
   nie przeszły weryfikacji (w przypadku funkcjonariuszy),
   były negatywnie nastawione do rządów RP po roku 1989,
   chciały wejść do ponownie utworzonej służby,
   oceniały rzeczywistość przed 1989 r. jako uporządkowaną,
   przyczynę wzrostu przestępczości i różnych patologii upatrywały w demokracji.
  Szukano więc osób szczerze oddanych komunistycznym strukturom państwowym,
  które z uwagi na swoje umiejscowienie byłyby chętne do współpracy, ale i podatne na
  manipulację.
  Przykładem tego nastawienia jest działanie b. funkcjonariusza SB, ps. „JANUSZ
  OKRZESIK”74, który przed pozyskaniem ujawnił, że posiada w ukryciu materiały ze sprawy
  73 Z akt wynika, że są to pseudonimy nadane przez WSI, jednak w niektórych przypadkach są to jednocześnie imiona i
  nazwiska osób powszechnie znanych na terenie b. województwa bielskiego.
  74 Z akt wynika, że takim pseudonimem WSI określiły swojego współpracownika. Tymczasem są to jednocześnie dane
  personalne osoby publicznie znanej - Janusza Okrzesika, posła a następnie senatora z województwa bielskiego, na początku
  lat 90. przewodniczącego sejmowej Podkomisji Nadzwyczajnej Do Zbadania Działalności Byłej Wojskowej Służby
  Strona 60 z 374
  prowadzonej w czasie, gdy służył w SB (sprawa miała kryptonim „PALESTRA” a z
  ukierunkowania funkcjonariusza można wnioskować, że dotyczyła środowiska prawniczego
  w rejonie bielskim). Około 300 stron tych materiałów przekazał on do WSI. Zawierały one
  m.in. fakty kompromitujące osoby ze środowiska prawniczego, wskazywały na tajnych
  współpracowników w tym środowisku (m.in. prokurator, sędzia, notariusz). O ukryciu
  materiałów oraz o ich zawartości zostali poinformowani M. Wolny i K. Głowacki. Inny
  funkcjonariusz SB, ps. „WŁADYSŁAW KWOCZAK” wskazywał na swoje źródła, które
  były zwerbowane do rozpracowania struktur NSZZ „Solidarność”. Komisja dotychczas nie
  ustaliła, co dalej stało się z tymi materiałami. Z dotychczasowej analizy sposobu działania
  WSI można wnioskować, że zostały użyte bądź do szantażu występujących w sprawie osób,
  bądź jako pretekst do ich ponownego rozpracowania i zwerbowania. Tymczasem
  obowiązkiem WSI było przekazanie akt sprawy „PALESTRA” do IPN.
  Informacje gromadzone przez rezydenturę dotyczyły:
   fundacji „V”, której sekretarzem jest były pracownik aparatu partyjnego PZPR i
  funkcjonariusz SB (do chwili jej rozwiązania;)
   rosyjskiej firmy „N”, handlującej lenteksem;
   zakładów „W”, przetwarzających złom metali nieżelaznych;
   firmy „I”, handlującej produktami rolno-spożywczymi, metalami kolorowymi oraz
  oferującej doradztwo w zakresie systemów przeciw pożarowych.
  To pomaga stwierdzić, dlaczego działalność rezydentury nie mogła przynieść efektów
  wywiadowczych czy kontrwywiadowczych. Trudno bowiem w zakresie działania
  wymienionych podmiotów odnaleźć elementy związane z bezpieczeństwem państwa w sferze
  obronnej. Zasadniczy cel działań tej rezydentury był inny, więc nie może dziwić, że nie był
  on wyrażony wprost w dokumentacji. Potwierdzeniem tego faktu jest:
  1. kierunek typowania i sprawdzeń agentury – osoby typowane do pogłębionych
  sprawdzeń w UOP nie miały ani kompetencji związanych z bezpieczeństwem państwa, tym
  bardziej w aspekcie sił zbrojnych (aktor, plastyk, handlowiec), ani możliwości (np. rok
  urodzenia: 1920);
  2. brak przesłanek wskazujących na prowadzenie pracy w celu zabezpieczenia
  obronności państwa;
  3. typowanie do dalszego opracowania przed pozyskaniem w charakterze
  współpracownika osób, których zasób wiedzy lub kariera zawodowa nie wiązały się z
  ustawowymi zadaniami WSI:
  Wewnętrznej.
  Strona 61 z 374
  - ekonomista A.W., co do którego WSI sądziły, że posiada wiedzę o aferze Art.-B i o
  powiązaniach biznesowych grupy polityków - w tym o wyprowadzeniu z Polski
  równowartości 800 mld starych zł (WSI interesowały się też politycznymi znajomymi W.);
  - prawnik B., uwikłany we współpracę z SB;
  - b. TW ps. „KRZEMIŃSKI”, przestępca i przemytnik, posiadający kontakty z
  międzynarodowymi grupami przestępczymi handlującymi narkotykami;
  4. poszukiwanie możliwości uzyskiwania informacji ze środowiska bankowego (takie
  możliwości zdecydowały o wytypowaniu do werbunku byłego i negatywnie
  zweryfikowanego funkcjonariusza operacyjnego SB, Stanisława Bajdy), co tłumaczono
  faktem, iż bliskimi współpracownikami Bogusława Bagsika byli dwaj pracownicy Referatu V
  SB RUSW w Cieszynie;
  5. akceptowanie tych działań przez Szefa Służby Kontrwywiadu WSI kmdr.
  Kazimierza Głowackiego, co może wskazywać na to, że prowadzono zaprogramowane
  sprawdzenia środowiska biznesowo-prawniczego w woj. bielskim, z wyraźnym
  ukierunkowaniem na pozyskanie wiedzy umożliwiającej szantażowanie wybranych osób.
  Materiał w sprawie „O” został wytworzony przez Zarząd III WSI, ale po jej
  zakończeniu został wysłany do Oddziału Bezpieczeństwa WSI. Zapis sprawy prowadzonej
  przez gł. specjalistę Zarządu III WSI płk. Marka Wolnego za zgodą Szefa Służby
  Kontrwywiadu WSI kmdr. K. Głowackiego przekazano do Oddziału Bezpieczeństwa, co
  miało go ukryć przed pracownikami Zarządu III WSI. Prowadzono działania wykraczające
  poza kompetencje kontrwywiadu WSI, prowadząc działania nakierowane na rejon bielski i
  typowe dla wywiadu. Zrealizowano zaplanowane działania w ściśle wybranym miejscu i
  czasie, co mogło mieć związek z przemytniczą aktywnością środowiska biznesmenów
  „wiedeńskich”. Działania te mogły mieć dwojaki wymiar: z jednej strony służyły rozpoznaniu
  stanu zabezpieczenia przez służby specjalne pewnych środowisk i osób, z drugiej zaś mogły
  być preludium dla planowanych działań, dla których konieczne było rozpoznanie
  przeprowadzone w środowisku politycznym i prawniczym. Patrząc z tej perspektywy, można
  uznać, że mogliśmy tu mieć do czynienia z działaniami osłonowymi związanymi z planowaną
  aktywnością biznesową, dla której rejon bielski miał istotne znaczenie. O takiej intencji
  autorów tego przedsięwzięcia świadczy też fakt, iż rezydenci WSI podjęli - za zgodą
  kierownictwa służby - decyzję o nadaniu swoim informatorom pseudonimów, będących
  nazwiskami osób publicznie znanych i odgrywających szczególnie istotną rolę w społeczności
  Bielska-Białej (np. „JANUSZ OKRZESIK”, czy „JAN MICHNA”). Mamy tu do czynienia z
  maskowaniem przestępczych działań, które w przypadku wszczęcia postępowania karnego
  Strona 62 z 374
  miały skierować podejrzenia na niewinne osoby i zdyskredytować je tym samym w oczach
  opinii publicznej.
  Sprawa „niejawnej rezydentury O” dobrze pokazuje patologię służb specjalnych w
  latach 90., gdy dla uzyskania wiadomości mogących kompromitować polityków i służyć do
  ich kontrolowania sięgano po elementy zdeprawowane i kryminalne. O takich właśnie
  zamiarach twórców i organizatorów rezydentury „O”, świadczy nie tyle fakt, iż nie przyniosła
  ona żadnych korzyści operacyjnych, ale to, iż żaden spośród zidentyfikowanych przestępców
  nie został pociągnięty do odpowiedzialności. Dobór osób zabezpieczających spływ informacji
  i stanowiących potencjalny aparat ochronny w przypadku konfliktu z prawem, przemawia za
  tym, że powołanie tajnej ekspozytury KW WSI w Bielsku-Białej, nie miało nic wspólnego z
  zadaniami służb wojskowych. 75
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: kmdr Kazimierz Głowacki, płk Marek Wolny, ppłk Jan
  Węgierski.
  W opisanym okresie Szefem WSI był gen. bryg. Konstanty Malejczyk.
  Do 1995 roku nadzór nad działaniami Wojskowych Służb Informacyjnych na
  zasadach ogólnej odpowiedzialności za podległy resort sprawował Minister Obrony
  Narodowej. W opisanym okresie urząd ten piastowali: Zbigniew Okoński i Stanisław
  Dobrzański.
  Przytoczone w niniejszym rozdziale fakty wywołują wątpliwość co do legalności
  postępowania żołnierzy WSI, w związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  75 Więcej na ten temat w następnym rozdziale.
  Strona 63 z 374
  5. Inwigilacja przez WSI środowisk politycznych
  WSI aktywnie penetrowały środowiska polityczne, przede wszystkim polityków
  prawicy. Pomimo manipulowania przez WSI dokumentacją archiwalną oraz fałszowania
  zawartości teczek prowadzonych spraw operacyjnych można zdecydowanie stwierdzić, że
  skrupulatnie inwigilowano niektóre ugrupowania prawicowe. Były to środowiska tworzące
  lub sympatyzujące m.in. z Porozumieniem Centrum, Ruchem dla Rzeczpospolitej, Ruchem
  Trzeciej Rzeczpospolitej i Polską Partią Niepodległościową.76.
  Zorganizowano działania operacyjne nakierowane na Jarosława i Lecha Kaczyńskich.
  Celem tych działań było rozbicie Porozumienia Centrum, uwikłanie jego przywódców i
  dezintegracja tej partii77. Operacja była prowadzona od 1990 aż do 2001 r. Już w 1990 r.
  skierowano Grzegorza Żemka do rozpracowywania J. i L. Kaczyńskich, a szczególnie
  intensywnie działania przeciw środowisku PC prowadzono w latach 2000-2001, gdy telewizja
  publiczna kierowana przez Roberta Kwiatkowskiego wyemitował film „Dramat w trzech
  aktach” (oficerowie WSI zaangażowani w inwigilację PC na początku lat 90. - m.in. Zenon
  Klamecki - na bieżąco informowali kierownictwo WSI o swoich kontaktach z autorami filmu
  „Dramat w trzech aktach”)78.
  Kontynuacja praktyk z lat PRL
  Działania odnośnie tych środowisk dowodzą, że WSI zachowywały się jak
  komunistyczna WSW, która będąc tzw. „policją polityczną” w armii kontrolowała poglądy
  polityczne żołnierzy i kadry dowódczej oraz zajmowała się zwalczaniem „wrogów
  ideologicznych”. Działalność tej formacji została oceniona już na początku lat 90. przez
  Podkomisję Nadzwyczajnej Do Zbadania Działalności Byłej Wojskowej Służby Wewnętrznej
  posła Janusza Okrzesika. Po zakończeniu prac w kwietniu 1991 r. komisja ta opracowała
  specjalny Raport, w którym wskazano m.in. na prowadzenie przez WSW działań przeciwko
  opozycji politycznej. We wszystkich instrukcjach tej służby istniał zapis o zwalczaniu wrogiej
  działalności politycznej. Do zadań WSW należało m.in. kontrolowanie udziału żołnierzy w
  76 Komisja Weryfikacyjna dotarła do informacji, że prowadzono wiele akcji operacyjnych przeciwko opozycji politycznej.
  Wskazują na to dowody zgromadzone w takich sprawach jak „APEL”, „WYDAWCA”, „SZPAK”, „PACZKA” i „HYDRA”.
  77 Informacje pochodzą z wysłuchania przed Komisją Weryfikacyjną.
  78 Teczka żołnierza WSI - Zenon Klamecki.
  Strona 64 z 374
  praktykach religijnych i słuchaniu radiostacji zachodnich oraz wykrywanie w wojsku
  przestępstw o charakterze politycznym79. WSI działały jak WSW w czasach PRL80.
  Inwigilowanie żołnierzy
  Działania WSI przeciwko stowarzyszeniom wojskowym postulującym
  przeprowadzenie zmian w armii były skorelowane z działaniami przeciwko osobom
  cywilnym; występuje tu zasadnicza zbieżność działań operacyjnych. Działania wobec
  żołnierzy można by uznać za uzasadnione na tyle na ile mieściły się w ramach ustawowych.
  To co było jednak charakterystyczne dla omawianych spraw to fakt, iż działania wobec
  żołnierzy stanowiły jedynie pretekst do rozpracowywania partii politycznych. Aktywnie
  zbierając informacje na temat związków funkcjonujących wśród oficerów WP (np.
  Stowarzyszenia Oficerów Na Rzecz Przemian w Wojsku, Stowarzyszenia Facta, Non Verba,
  Stowarzyszenia ”VIRITIM”) WSI przyjęły jako założenie operacyjne tezę, że „VIRITIM” jest
  organizacją inspirowaną przez środowiska polityczne skupione wokół polityków z rządu Jana
  Olszewskiego. Prowadzi to do wniosku, że opisywane tu działania WSI miały na celu
  zwalczanie politycznych przeciwników układu reprezentowanego przez WSI.
  Działania WSI w tym zakresie były prowadzone ponadresortowo. Po 4 czerwca 1992
  r. ówczesny Szef WSI Bolesław Izydorczyk na bieżąco przesyłał innym organom państwa
  ustalenia (także operacyjne) dotyczące stowarzyszeń wojskowych, ich sympatyków i byłego
  kierownictwa MON. Przedsięwzięcia WSI były koordynowane z Zarządem Kontrwywiadu
  UOP a szef tego pionu Konstanty Miodowicz zwrócił się do WSI o pomoc w rozpoznaniu
  nieformalnych grup działających w wojsku i ich związków z oddziałami podległymi MSW81.
  W odręcznej dekretacji z 1 lipca 1992 r. wskazano, aby „nie nawiązywać w tej sprawie
  kontaktu z UOP do czasu oficjalnego uregulowania współdziałania KW WSI z UOP”. Do
  współpracy WSI z pionem Konstantego Miodowicza niewątpliwie jednak doszło. Wskazał na
  to Szef WSI w pismach do Szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego Jerzego Milewskiego z
  79 Pełny tekst Raportu posła Janusza Okrzesika został zamieszczony w Aneksie nr 1
  80 W latach 90. wieloletnim szefem kontrwywiadu WSI był płk Lucjan Jaworski, który był wieloletnim żołnierzem WSW. W
  latach 90. płk Jaworski akceptował sprawy operacyjne wymierzone przeciwko ówczesnej opozycji. Zgodnie z wyjaśnieniami
  złożonymi przez płk L. Jaworskiego przed Komisją Weryfikacyjną „min. Komorowski zgodził się, abym mógł dobierać
  sobie ludzi do kontrwywiadu” Informacja z wysłuchania Komisji Weryfikacyjnej.
  81 Dyrektor Zarządu Kontrwywiadu UOP Konstanty Miodowicz w piśmie z 24 czerwca 1992 r. do Szefa Zarządu III WSI
  płk. Lucjan Jaworskiego stwierdził: „W ramach kontrwywiadowczego zabezpieczenia Nadwiślańskich Jednostek
  Wojskowych MSW uzyskaliśmy sygnalną informację o możliwości działania Związku Młodszych Oficerów. Organizacja ta
  skupiająca młodszą kadrę dowódczą, ma działać na zasadach konspiracyjnych, co utrudnia rozpoznanie inspiratorów,
  kierujących i cele. Fakt istnienia nieformalnych grup w wojsku potwierdzać mogę – naszym zdaniem – nasilone ostatnio
  kontakty młodszych oficerów NJW MSW z kolegami z 10 Pułku Samochodowego MON. Uprzejmie proszę Pana
  Pułkownika o poinformowanie nas o posiadanym rozpoznaniu w odniesieniu do działających w wojsku nieformalnych grup.
  Szczególnie zainteresowani jesteśmy ewentualnymi powiązanymi z wojskami podległymi MSW”. Teczka Nr 41
  „Stowarzyszenie Oficerów Młodych”, k. 18.
  Strona 65 z 374
  8 lipca 1992 r. i do Ministra Spraw Wewnętrznych Andrzeja Milczanowskiego z 17 lipca
  1992 r.82. WSI informowały także Naczelnego Prokuratora Wojskowego o konieczności
  uwzględnienia, że prasa i radio wskazywały, iż ulotki Stowarzyszenia „są wytwarzane i
  wysyłane co najmniej za wiedzą J. PARYSA, R. SZEREMIETIEWA i R. SIKORSKIEGO”83.
  Doktryna przeciwnika politycznego
  Występuje tu daleko idąca zbieżność działań tzw. grupy płk. Jana Lesiaka (UOP) z
  akcjami WSI, przy czym wojskowe służby specjalne precyzyjniej określiły działania
  operacyjne i wprost wskazały, kogo postrzegają jako głównego przeciwnika dla struktur
  państwa. Tym przeciwnikiem miały być środowiska z jasno określonym programem
  antykomunistycznym, zarówno wojskowe, jak i cywilne. Według WSI wszelkie środowiska
  krytykujące ośrodki władzy lub wojskowe służby specjalne powinny być ściśle
  kontrolowane84. Działania te prowadzono od początku przemian ustrojowych w Polsce a WSI
  wypracowały swoistą doktrynę przeciwnika politycznego, którego należy zwalczać, ponieważ
  zagraża strukturom państwa. Pod pozorem gromadzenia informacji na temat ukazujących się
  artykułów prasowych, wywiadów radiowych i ulotek krytycznych wobec MON, WP i WSI,
  zbierano informacje o dziennikarzach i politykach. Inwigilowano przede wszystkim
  ugrupowania, grupy, partie polityczne i osoby, które domagały się przeprowadzenia
  dekomunizacji i lustracji w wojsku, rozwiązania Układu Warszawskiego, przystąpienia do
  NATO itd. Występując przeciwko osobom ujawniającym nieprawidłowości czy pozostałości
  nomenklatury PRL w armii, WSI działały na rzecz zachowania komunistycznych wpływów w
  siłach zbrojnych.
  Uznano, że powinny być inwigilowane środowiska i osoby, których celem jest m.in.:
   przedstawienie WSI jako organizacji skompromitowanej,
   wykazanie, że WSI są powiązane ze służbami specjalnymi państw b. ZSRR,
   oskarżenie WSI o usługi dla Prezydenta i występowanie przeciwko rządowi,
   inspirowanie zmian personalnych i organizacyjnych w WSI85.
  82 Opracowanie WSI na temat Stowarzyszenia Oficerów Młodszych na Rzecz Przemian w Wojsku otrzymał 29 czerwca
  1992 r. również Naczelny Prokurator Wojskowy płk Ryszard Michałowski. Fakt przesłania tego dokumentu oraz niektóre
  sformułowania zawarte w notatce na temat Stowarzyszenia wskazują, że planowano podjąć zdecydowane działania karne
  wobec organizatorów i inspiratorów zmian w wojsku. W dokumencie wskazano, że pomimo szybkiego (tj. 29 kwietnia 1992
  r.) wyłonienia „kpt. Damiana Jakubowskiego, jako podejrzanego o uczestnictwo lub organizację Stowarzyszenia Oficerów
  Młodszych, nie został objęty czynnościami wyjaśniającymi z uwagi na przejście do MSW. Nie posiadamy na niego żadnych
  materiałów pozwalających na obecnym etapie podejrzenia te potwierdzić, lub wyeliminować”. Teczka Nr 41
  „Stowarzyszenie Oficerów Młodych”, k. 28-33. Patrz Aneks nr 14.
  83 Teczka Nr 41 „Stowarzyszenie Oficerów Młodych”, k. 33.
  84 Świadczą o tym sprawy operacyjne „APEL”, „PACZKA”, „SZPAK”, „WYDAWCA”.
  85 Patrz: „NOTATKA SŁUŻBOWA dotycząca ujawniania informacji o Wojskowych Służbach Informacyjnych w środkach
  masowego przekazu” autorstwa ppłk. Ryszarda Loncy, zamieszczony w Aneksie nr 15.
  Strona 66 z 374
  Na początku lat 90. WSI prowadziły rozpoznanie środowisk oficerów domagających
  się przeprowadzenia zmian w Siłach Zbrojnych, zweryfikowania wyższej kadry dowódczej,
  odsunięcia osób skompromitowanych i wyciągnięcia konsekwencji wobec odpowiedzialnych
  za czystki polityczne z lat stanu wojennego86. Do tej pory nie odnaleziono wszystkich
  dokumentów, a odszukane akta „Stowarzyszenie Oficerów Młodych. Profilaktyka
  kontrwywiadowcza” świadczą o manipulowaniu zawartością teczki87.
  29 marca 1991 r. Szef Oddziału Kontrwywiadu Instytucji Centralnych MON w notatce
  dla zastępcy Szefa Zarządu II SG opisał działalność Stowarzyszenia na Rzecz Przemian w
  Wojsku w garnizonie Warszawa. Stwierdzono tam m.in.: „Mimo deklarowanych wzniosłych
  celów, do realizacji których stowarzyszenie zostało powołane, np. krzewienie patriotyzmu,
  honoru oficerskiego, to sposób naboru członków nosi znamiona konspiracji”.
  W ciągu następnych miesięcy WSI podjęły głębokie działania operacyjne odnośnie
  tego środowiska, m.in. wyjaśniano kwestię autorstwa listów z ulotkami wysyłanych do
  jednostek wojskowych. WSI poddały też analizie ulotkę kolportowaną w lipcu 1991 r. na
  terenie WAT, podpisaną przez Stowarzyszenie Facta, Non Verba88.
  Inwigilowanie prawicy
  WSI prowadziły też działania operacyjne przeciwko środowiskom cywilnym. Z
  materiałów posiadanych przez Komisję Weryfikacyjną wynika, że na początku 1990 r. płk.
  Henryk Dunal z Zarządu II SG wydał Grzegorzowi Żemkowi dyspozycję, by ten wszedł do
  środowiska braci Kaczyńskich i podjął ich rozpracowanie. Według tychże materiałów
  działania, jakie następnie Żemek podejmował wobec braci Kaczyńskich i ich
  współpracowników miały charakter operacyjny i były próbą realizacji postawionego mu
  86 Wobec członków Stowarzyszenia Oficerów Młodszych na Rzecz Przemian w Wojsku prowadzona była sprawa o krypt.
  „HYDRA”. Za jej prowadzenie odpowiedzialny był ppłk R. P. ze Stołecznego Oddziału Kontrwywiadu WSI. Nie należy
  wykluczać, że w wyniku tych działań doszło do sytuacji, w której WSI mogły - właśnie poprzez niektórych członków
  VIRITIM - podejmować działania, których celem było rozpracowanie środowisk prawicowych.
  87 Teczka „Stowarzyszenie Oficerów Młodych. Profilaktyka kontrwywiadowcza”, archiwum WSI 717/03/2. Sprawa została
  rozpoczęta 24 grudnia 1991 r., a zakończona 8 kwietnia 1993 r. Natomiast teczka została przesznurowana i opieczętowana
  dopiero 16 października 2003 r. W dodatku z kart dokumentów zawartych w teczce starano się usunąć wcześniejszą
  paginację, ale ponieważ zrobiono to nieumiejętnie, na niektórych dokumentach widać jej ślady (np. karta z teczki numer 1
  wcześniej miała numerację 17, karta nr 2-51, karta nr 3-53, karta nr 27-99, karta nr 45-120). Oznacza to, że dużą cześć
  pierwotnych dokumentów (przypuszczalnie około 80 kart) usunięto z teczki. Oficjalnie rozpracowanie w sprawie
  Stowarzyszenia Oficerów Młodszych rozpoczęto w grudniu 1991 r., tymczasem w teczce znajduje się dokument z 29 marca
  1991 r., który zawiera informacje operacyjne, czyli inwigilację tej grupy prowadzono jeszcze przed oficjalnym rozpoczęciem
  sprawy.
  88 W ulotce wskazano, że zmiany przeprowadzone w Wojsku Polskim są iluzoryczne: „Jesteśmy przekonani, że kluczowe
  postaci MON, które zrezygnowały z zebrań partyjnych na korzyść mszy polowych nie są i nie będą wiarygodne dla młodych
  oficerów. Tacy ludzie nie są godni miana oficera WP i nie widzimy w nich gwarantów bezpieczeństwa państwa”. W ulotce
  domagano się również usunięcia z wojska absolwentów sowieckich akademii, twórców doktryny wojskowej Układu
  Warszawskiego i zbudowania Wojska Polskiego w oparciu o młode kadry o czystych rękach i nowym spojrzeniu,
  wykształcone i nie mające starych nawyków.
  Strona 67 z 374
  zadania. Oficerami związanymi z Żemkiem byli Łada, Żyłowski i Klamecki89. Informacja ta
  jest o tyle istotna, że nazwiska tych samych oficerów pojawiają się na początku lat 90. przy
  okazji rozpracowywania Porozumienia Centrum przez WSI. Oznacza to, że spotkania grupy
  oficerów Zarządu II SG prowadzących sprawę Grzegorza Żemka z Maciejem Zalewskim były
  częścią znacznie większej operacji WSI w związku z inwigilacją PC. Latem 1991 r. płk
  Zenon Klamecki zainicjował spotkanie ppłk. Jerzego Klemby z M. Zaleskim. Spotkanie
  odbyło się w kawiarni przy ul. Grójeckiej. Ppłk Klemba twierdził, że M. Zalewski miał
  zamiar wytypować oficerów z wojskowych służb specjalnych, którzy mieliby pracować w
  Biurze Bezpieczeństwa Narodowego. Wkrótce miało dojść do kolejnych dwu spotkań z M.
  Zalewskim – pierwsze odbyło się w siedzibie BBN, drugie w firmie „Klif” w pobliżu ul.
  Marsa. Po ustąpieniu M. Zalewskiego z BBN kontakty te ustały. Jeden z uczestników tych
  spotkań, płk Jerzy Zadora o spotkaniu z M. Zalewskim miał poinformować płk. Żyłowskiego.
  Płk Zadora stwierdził także, że informacje o tych rozmowach posiadali inni wyżsi oficerowie
  wojskowych służb specjalnych: „Wiedza o tych spotkaniach nie zamykała się w wąskim
  gronie oficerów Zarządu II. Rozmówca stwierdził, że `wszyscy szefowie o nich wiedzieli`”.
  Według wyjaśnień płk. Zadory „kontakty oficerów Zarządu II z osobami z ministerstw, a taką
  osobą był p. Zalewski, były wówczas częste i naturalne”. Z relacji płk. Klameckiego wynika,
  że nigdy nie poznał osobiście Jarosława Kaczyńskiego i Adama Glapińskiego z PC90.
  Warto nadmienić, że płk Klemba od połowy lat 80. prowadził ożywioną działalność
  gospodarczą. W kierowanym przez niego wydziale wykonywano usługi remontowe sprzętu
  elektronicznego, w tym radioodbiorników, składano tam również telewizory „Jowisz” a ich
  koszt był dwukrotnie niższy niż w sklepach - i większość tej produkcji trafiała do prywatnych
  mieszkań szefów Zarządu II. W tym czasie płk Klemba zaczął budować dom i na ten cel
  zaciągał kolejne kredyty. Dla pokrycia wydatków miał utworzyć spółkę handlową, zajmującą
  się importem towarów ze stref wolnocłowych. Po odejściu ze służby „zaczął się obracać w
  kręgach ówczesnej finansjery związanej z FOZZ”. Jeden z jego znajomych meldował na
  początku lat 90., że Klemba „pracuje dla premiera Mazowieckiego i będzie w zespole
  zajmującym się polskim zadłużeniem”91.
  Mniej więcej w tym samym czasie dwóch młodych oficerów WSI - por. Piotr
  Polaszczyk92 i kmdr por. K.[nazwisko w aktach Komisji Weryfikacyjnej] - nawiązało
  kontakty z środowiskiem cywilnych polityków. W drugiej połowie 1991 r. nawiązywali oni
  89 Informacje pochodzą z wysłuchania przed Komisją Weryfikacyjną.
  90 Teczka żołnierza WSI - Zenon Klamecki, k. 104, 198-200.
  91 Teczka pk „J”, k. 18.
  92 Piotr Polaszczyk - w latach 1991-1996 oficer KW WSI, w latach 1992-1995 zajmował się tzw. osłoną obiektową WAT,
  rozpracowywany następnie w ramach sprawy „PACZKA”.
  Strona 68 z 374
  kontakty z politykami ugrupowań prawicowych (m.in. z Janem Parysem i Janem
  Olszewskim). Kontakty te mogły spełniać rolę sondażową, zmierzając do określenia
  nastawienia tych polityków do ewentualnych zmian w wojsku i WSI. Wiedzę na temat tych
  spotkań posiadali przełożeni obu oficerów. K. meldował o spotkaniach z politykami prawicy
  swojemu szefowi, płk. M. Czaplińskiemu.
  K. po raz pierwszy skontaktował się z politykami prawicy jesienią 1991 r., gdy por.
  Polaszczyk zaproponował mu udział w spotkaniu towarzyskim z mec. Janem Olszewskim i
  dr. Wojciechem Włodarczykiem. Spotkanie to zapoczątkowało wiele innych - z osobami o
  prawicowej orientacji politycznej i z dostojnikami kościelnymi. Oficerowie spotykali się z J.
  Parysem w prywatnym mieszkaniu, ale by porozmawiać wychodzili na spacer do parku.
  Oprócz J. Parysa w spotkaniach uczestniczyli m.in.: Józef Szaniawski, bp. Sławoj Leszek
  Głódź, płk Franciszek Sznajder (zdaniem K. to on mógł być pośrednikiem przy nawiązaniu
  kontaktów z J, Parysem), płk Józef Pawelec (poseł na Sejm RP w latach 1991-1993 i jeden z
  założycieli stowarzyszenia „Viritim”) oraz Leszek Moczulski (spotkanie z nim zostało
  zorganizowane po wyborach 1991 r., gdy był wymieniany jako kandydat na Ministra ON;
  inicjatorem spotkania był płk Pawelec, a odbyło się ono w jego mieszkaniu w Nadarzynie).
  Rozmawiano o zmianach zachodzących w kraju i w siłach zbrojnych (także w WSI), o
  stosunku młodszej kadry oficerskiej do tych zmian i o nastrojach panujących w kadrze.
  K. ocenił, że kontakty por. Polaszczyka z politykami prawicy z lat 1991-1993 mogły
  być inspirowane przez wysokich rangą byłych oficerów Szefostwa WSW: płk. Aleksandra
  Lichockiego (ostatniego szefa Zarządu I Szefostwa WSW) oraz płk. Marka Wolnego
  (ostatniego szefa Oddział II w Zarządzie III, a wcześniej szefa Oddziału III w Zarządzie I
  Szefostwa WSW)93. Według K. por. Polaszczyk utrzymywał w tym czasie częste kontakty z
  tymi oficerami.
  We wrześniu 1992 r. K. został wezwany na rozmowę do oficera ówczesnego oddziału
  bezpieczeństwa - płk. Krzysztofa Kucharskiego, któremu szczegółowo opisał i wyjaśnił
  historię swojego udziału w spotkaniach z politykami.
  Inwigilacja życia politycznego w 1992 r.
  WSI odnotowywały przypadki nadsyłania do oddziałów wojskowych listów z
  ulotkami na temat uwłaszczenia komunistycznej nomenklatury w wojsku oraz nieudolności
  93 Oddział III w Zarządzie I Szefostwa WSW pod koniec istnienia tej służby zajmował się zwalczaniem dywersji
  ideologicznej.
  Strona 69 z 374
  szefów MON (J. Onyszkiewicza i B. Komorowskiego)94. Dążyły do precyzyjnego ustalenia
  autorów ulotek i organizatorów stowarzyszeń przedstawianych jako działające w wojsku.
  WSI dokonały m.in. analizy stempli pocztowych, przeprowadziły kryminalistyczne badania
  biologiczne znaczków pocztowych na obecność śliny nadawców listów, porównano też wzory
  pism maszyn do pisania. Uzyskano kopie dokumentów sporządzonych przez wojskowych,
  których wytypowano jako mogących uczestniczyć w akcji rozsyłania listów. Poddano też
  badaniom grafologicznym wzory ich pisma ręcznego (podjęto decyzję o uzyskania od tych
  osób, bez ich wiedzy, pisma ręcznego). Zastosowano podsłuch telefoniczny wybranych
  numerów. Nie podjęto natomiast działań zmierzających do wyjaśnienia przedstawionych w
  ulotkach informacji na temat nieprawidłowości gospodarczych,.
  W notatce z 3 czerwca 1992 r. szef Oddziału KW WLiOP płk Andrzej Firewicz
  napisał, że autorami ulotek byli raczej niezadowoleni z rozwoju swych karier zawodowych
  oficerowie starsi ze Sztabu Generalnego lub Departamentu Wychowania MON. Informatorzy
  KW wskazywali, że autorzy mogli wywodzić się z Pomorskiego Okręgu Wojskowego.
  Tydzień później płk Firewicz stwierdził, że list Stowarzyszenia Oficerów Młodszych na
  Rzecz Przemian w Wojsku mógł „być próbą ingerencji w środowisko wojskowe niektórych
  ugrupowań politycznych”. Rozmówca płk. Firewicza wskazał, że mogły to czynić KPN, PPN,
  PC, ale „nie podał żadnych konkretów zastrzegając się, że to jego prywatna ocena, za którą
  przemawia jednak zawarta w liście deklaracja poparcia dla Parysa i niechęć do
  Komorowskiego i Onyszkiewicza”.
  Bardziej szczegółowe informacje posiadała warszawska komórka WSI. Szef Oddziału
  Stołecznego WSI ppłk Jerzy Drąg informował, że operacyjnie wytypowano inspiratorów akcji
  rozsyłania listów, których miano poddać kontroli operacyjnej95. Kolejny fragment tej notatki
  94 WSI były zaniepokojone np. kolportażem w maju 1992 r. ulotki Stowarzyszenia Oficerów Młodszych, w której
  stwierdzono m.in.: „Wojskowa nomenklatura komunistyczna czuje się bardzo dobrze. W związku z tym pan Prezydent
  Wałęsa winien zaprzestać ochraniać tą nomenklaturę i nie przeszkadzać w przeprowadzeniu reform w wojsku. Pan Premier
  Olszewski i pan Minister Parys winni bezzwłocznie przeprowadzić konieczną reorganizację Instytucji Centralnych [MON] i
  dostosować je do niezbędnego minimum. Przy tym należy jak najszybciej wymienić pracowników Departamentu
  Wychowania WP. Żądamy, aby Naczelny Prokurator Wojskowy wszczął postępowanie karne w sprawie wybudowania za
  bezcen willi dla wysoko postawionych oraz sprzedaży po zaniżonych cenach 284 samochodów osobowych dla generałów i
  pułkowników. Były wiceminister ON B. Komorowski winien być rozliczony za obniżenie dyscypliny w wojsku oraz
  drukowanie i rozwożenie samochodami wojskowymi materiałów wyborczych dla Unii Demokratycznej. Żądamy usunięcia z
  wojska wszystkich nie zweryfikowanych prokuratorów wojskowych, którzy objęli wysokie stanowiska i mimo uprzednio
  popełnionych nadużyć swych obowiązków [tak w tekście – przyp. KW] czują się bardzo dobrze. Janusz Onyszkiewicz ze
  względu na swą krótkowzroczność i nieudolność (nie potrafił nawet zorganizować sobie sekretariatu, zatrudniając w nim
  oficerów z propagandy specjalnej „czerwieńszych z czerwonych”, podczas gdy zwalniano dużo młodych i dobrze
  wykształconych i to tych, którzy w 1989 w wyborach popierali „Solidarność”) nie powinien zajmować żadnego stanowiska
  (…).” Autorzy ulotki domagali się usunięcia z wojska m.in. generałów Franciszka Puchały, Edwarda Rogali, Mariana
  Robełka, Zbigniewa Lewandowskiego, Krzysztofa Owczarka i Czesława Laszczkowskiego.
  95 Inspiratorami akcji ulotowej mieli być kpt. Tomasz Siemion, kpt. Damian Jakubowski, ppłk Jan Grudniewski, płk
  Stanisław Krowicki i płk Andrzej Kubicki. Według ppłk. Drąga „wymienione osoby nie cieszą się autorytetem w swoim
  środowisku służbowym, a ich poglądy na sytuację w wojsku są oceniane jako mało obiektywne”. W ocenie WSI istniało
  „uzasadnione podejrzenie”, że działania podjęte przez to Stowarzyszenie „mogło być inspirowane przez osoby zajmujące
  kierownicze stanowiska w MON”. Według WSI autorem listu mógł być kpt. T. Siemion, natomiast w przypadku pozostałych
  Strona 70 z 374
  dowodzi, że inwigilowano szefostwo MON z czasów rządu J. Olszewskiego: „Na podstawie
  posiadanych danych operacyjnych jako inspiratorzy działań politycznych w przedmiotowej
  sprawie są wymienieni między innymi Jan Parys, Romuald Szeremietiew, Radosław Sikorski,
  gen. Marian Sobolewski oraz inni oficerowie WP bezpośrednio związani lub sympatyzujący
  głównie ze Stowarzyszeniem „VIRITIM”, KPN, PPN”96.
  Podjęto decyzje o zastosowaniu przedsięwzięć specjalnych wobec wytypowanych
  osób, zorganizowano również ich „kontrolę poprzez OZI”. Jednak w teczce nie ma raportów
  informatorów WSI. Zwraca uwagę fakt, że ustalenia organizatorów były prowadzone przez
  różne grupy WSI, które nie przekazywały sobie ustaleń97.
  W tym czasie WSI monitorowały także działalność innych środowisk cywilnych. W
  „Informacji miesięcznej dot. aspektów kształtujących sytuację kontrwywiadowczą” za maj
  1992 r. Oddział 4 WSI zwrócił uwagę na odbywający się w Krakowie wiec
  Niepodległościowego Sojuszu Małopolskiego, Federacji Młodzieży Walczącej, „Solidarności
  `80” i Partii Wolności z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja. W trakcie zebrania
  zapowiedziano utworzenie tzw. Gwardii Narodowej, „niezależnej organizacji wojskowej,
  składającej się z młodych ludzi, nie mających powiązań z b. PZPR.” Inicjatorem tego
  przedsięwzięcia był Krzysztof Kopeć z KPN. WSI uzyskały informacje na temat spotkań
  organizacyjnych tej formacji, które 15 i 18 maja odbyły się w siedzibie FMW. WSI
  podejrzewały, że organizatorzy prowadzą nabór ochotników do walk w Jugosławii (wg WSI
  w kwietniu 1992 r. Krzysztof Kopeć i Wojciech Polaczek rozmieścili w Krakowie plakaty, na
  których informowali o walkach tzw. „Legionu Polskiego” w b. Jugosławii i postulowali walkę
  z „pozostałościami komunizmu w Polsce”), ale obaj działacze zaprzeczali, by prowadzili
  punkty werbunkowe98.
  W czerwcu WSI nie kryły zaniepokojenia opublikowaniem w „Gazecie Krakowskiej”
  artykułu, który był instruktażem dla osób odmawiających służby wojskowej. Pomocy w
  oficerów istniały „uzasadnione podejrzenia o prowadzenie działalności pozasłużbowej w wojsku”, np. kpt. D. Jakubowski
  naraził się WSI kontaktami z KPN i „VIRITIM” oraz udzielaniem krytycznych wywiadów o wojsku (w sierpniu 1991 r. dla
  tygodnika „Spotkania”, w styczniu 1992 r. dla I Programu Polskiego Radia).
  96 Teczka Nr 41 „Stowarzyszenie Oficerów Młodych”, k. 9.
  97 Zgodnie z „Notatką z wyjaśnień dotyczących Stowarzyszenia Oficerów Młodszych na Rzecz Przemian w Wojsku” (z 29
  czerwca 1992 r.) już pod koniec kwietnia 1992 r. stwierdzono, że „znaczącą rolę w tych stowarzyszeniach odgrywa kpt.
  Damian Jakubowski (pełnił służbę w b. Dowództwie Wojsk Lotniczych w Poznaniu, kandydował na posła do Sejmu XII
  kadencji [tak w tekście! - jest to pomyłka sporządzającego notatkę oficera WSI; nie było Sejmu XII kadencji, w latach 1991-
  93 pracował Sejm I kadencji – przyp. KW] z poręczenia Polskiego Związku Zachodniego, zblokowanego z KPN, pod koniec
  kwietnia 1992 r. przeszedł z inicjatywy Antoniego Macierewicza do pracy w MSW i od tego czasu nie odnotowano
  przypadku kolportażu ulotek). Tymczasem np. w meldunku szefa Oddziału KW WLiOP płk A. Firewicza z 24 czerwca 1992
  r. wskazano jedynie na nieformalne spotkania oficerów (także z WLiOP), pracujących nad restrukturyzacją Wojska
  Polskiego: „Z rozmowy wynikało, że grupę taką organizują oficerowie Dep. Wychowania i działać mają bezpośrednio przy
  ministrze Parysie. Spotykali się w każdy czwartek w gmachu MON przy ul. Klonowej”.
  98 Informacje miesięczne Zarządu Kontrwywiadu, k. 57-58.
  Strona 71 z 374
  pisaniu wniosków o zastępczą służbę udzielały kościoły w Nowej Hucie oraz placówki
  krakowskich organizacji anarchistycznych. Miesiąc później w Warszawie odnotowano
  kolportaż ulotek organizacji „Wolność i Pokój”99.
  Inwigilacja mediów
  Większość spraw operacyjnych związanych z politykami opozycji prowadziła stale ta
  sama grupa oficerów WSI. Innymi słowy, w strukturach wojskowych służb specjalnych
  funkcjonowała wyspecjalizowana grupa oficerów, których zadaniem było zbieranie
  informacji na temat kontaktów żołnierzy WSI ze środowiskiem dziennikarzy, podmiotów
  prowadzących działalność wydawniczą i polityków. Sprawy te były osobiście nadzorowane
  przez ówczesnego Szefa Zarządu III WSI, płk. Lucjana Jaworskiego. Wśród osób
  prowadzących bądź zatwierdzających podejmowane w ramach spraw działania byli m.in. ppłk
  Ryszard Lonca, płk Janusz Bogusz, płk R. Bocianowski, płk Krzysztof Kucharski i mjr
  Niedziałkowski. W największym stopniu zaangażowany w prowadzenie spraw dotyczących
  polityków (bądź bezpośrednio kierujący tymi sprawami) był ppłk Ryszard Lonca100. Decyzje
  o wszczęciu rozpoczętych wówczas spraw miał podejmować szef WSI, gen. dyw. Bolesław
  Izydorczyk.
  Pod pozorem osłony określonych instytucji lub osób zbierano informacje, które miały
  im zaszkodzić i skompromitować. Już 11 sierpniu 1992 r. została wszczęta sprawa pod
  kryptonimem „WYDAWCA” 101. Także tu oficerem prowadzącym był ppłk Ryszard Lonca.
  Głównym celem było rozpoznanie rzeczywistych autorów artykułów prasowych z 1992 r., w
  których pojawiły się krytyczne informacje o WSI. Chodziło też o ustalenie źródeł informacji
  tych autorów. Szczególnie wskazano na teksty „Telepatia w wojskowej dyplomacji” („Nowy
  Świat” z 24 kwietnia 1992 r.), „Oficerowie Dwójki odchodzą z pracy” („Ekspres Wieczorny”
  z 20 czerwca 1992 r.) i „Wojskowy wywiad PRL” (pismo „Honor i Ojczyzna”).102
  99 Teczka nr 139/I – Informacje miesięczne Zarządu Kontrwywiadu 254/99/1
  100 Ryszard Lonca służbę w WSW rozpoczął w 1978 r. Po ukończeniu kursu w Mińsku Mazowieckim został skierowany do
  oddziału ochraniającego Sztab Generalny. Od 1986 r. pełnił służbę w komórce kontrwywiadowczej przy Sztabie Generalnym
  (wśród tych osób był m.in. płk Sumiński, który uciekł do Wielkiej Brytanii). Następnie znalazł się w ochronie Ministra
  Obrony Narodowej gen. Floriana Siwickiego, uczestniczył w sprawie attache USA w Warszawie, płk Meyera. W latach
  1989-1990 zajmował się ochroną kontrwywiadowczą Wojciecha Jaruzelskiego. W 1992 r. znalazł się w oddziale 4 Ochrony
  Wewnętrznej, zajmował się m.in. sprawą „SZPAK”, której figurantem był Radosław Sikorski.
  101 Sprawa krypt. „WYDAWCA” – nr 06/1992.
  102 W „Notatce służbowej dotyczącej ujawnienia informacji o Wojskowych Służbach Informacyjnych w środkach masowego
  przekazu” z 18 sierpnia 1992 r. ppłk R. Lonca podejrzewał, że głównym autorem tekstów był Jerzy [właściwie: Józef –
  przyp. KW] Szaniawski oraz (w kolejnych miesiącach) płk rez. Stanisław Dronicz, zaś źródłem była osoba związana z WSI.
  W opinii R. Loncy ważniejsze artykuły – pod względem szczegółowości informacji – ukazują się jako listy lub opracowania
  anonimowe wywiadu, kontrwywiadu lub Sztabu Generalnego.
  Strona 72 z 374
  W ocenie płk. Loncy teksty te szkalowały WSI i dowodziły, że ich autorzy mogą
  posiadać źródła informacji ulokowane w WSI.
  Zwraca uwagę wniosek płk R. Loncy, który stwierdził, że kreśląc czarny wizerunek
  WSI autorzy „domagają się dokonania zmian pod hasłem dekomunizacji tych służb”. Ocenił,
  że należy odciąć informacje dla „skrajnie prawicowych ugrupowań”. Zalecił podjęcie działań
  operacyjnych w celu m.in. ustalenie „redakcji czasopism i ugrupowań politycznych, które
  dążą do uzyskiwania niejawnych informacji o WSI w celu kompromitowania tych służb”.
  Swoje zainteresowanie operacyjne ukierunkował głównie na środowisko Fundacji „MYŚL” i
  wydawanego przez nią czasopisma „Honor i Ojczyzna” oraz na środowisko skupione w
  „VIRITIM”.
  Wśród osób, odnośnie których WSI aktywnie zbierały informacje, byli m.in. Janusz
  Szpotański oraz Janina Łukasik-Mikłasz i Paweł Mikłasz z Fundacji „Myśl”, Józef [w aktach
  błędnie wymieniany także jako Jerzy] Szaniawski i ppłk rez. Stanisław Dronicz. W
  zainteresowaniu WSI znaleźli również sympatycy i członkowie „VIRITIM” (m.in. Czesław
  Bielecki, Wojciech Bogaczyk, Henryk Czarnecki, płk rez. Ryszard Dorf, kpt. Damian
  Jakubowski, Romuald Szeremietiew i Piotr Woyciechowski)103. Zainteresowanie to
  przekraczało zwykłe ramy osłony kontrwywiadowczej Sił Zbrojnych RP. W przypadku Pawła
  Mikłasza i Janusza Szpotańskiego w aktach sprawy zachowały się zapytania Oddziału 4 WSI
  (tzw. E-15) skierowane do Wydziału II Biura Ewidencji i Archiwum UOP. Jako powód
  zapytania wskazano „przed rozpracowaniem”. W podjętych w toku sprawy działaniach
  chodziło o dotarcie operacyjne do tych osób.
  W wyniku dalszych działań wytypowano osobę płk. Jana Bąka z Zarządu XV Sztabu
  Generalnego WP jako osoby, która będąc związana z ekipą min. J. Parysa mogła dostarczać
  informacji o WSI. Według prowadzących sprawę płk Bąk, pełniąc w przeszłości służbę w JW
  (rozpoznania radioelektronicznego) w Przasnyszu, wiedział o udziale tej jednostki w
  rozpracowywaniu środowisk opozycji politycznej przed 1989 r. i jako osoba związana z
  redakcją czasopisma „Honor i Ojczyzna” mógł być zainteresowany w przekazywaniu takich
  informacji temu środowisku. Jednak w toku sprawy informacji tych nie potwierdzono. W
  dalszej kolejności autorstwo artykułów na temat WSI przypisano red. Jerzemu [właściwie:
  Józefowi] Szaniawskiemu, który według prowadzących sprawę związany był z J. Parysem i
  miał kontakty ze wojskowym środowiskiem skupionym w „VIRITIM” (m.in. z red.
  naczelnym „Honor i Ojczyzna” ppłk. S. Droniczem, ppłk. Grudniewskim i płk. Mańką).
  Chcąc to zweryfikować aktywnemu rozpracowaniu poddano redakcję czasopisma „Honor i
  103 Teczka Nr 06 pk „WYDAWCA”, k.4.
  Strona 73 z 374
  Ojczyzna”. W aktach sprawy „WYDAWCA” zachowały się notatki na temat Fundacji „Myśl”
  – określano jej profil gospodarczy, schemat organizacyjny, placówki terenowe i warunki
  lokalowe, są też wzmianki o kłopotach finansowych, informacje o planie przestrzennym i
  wyposażeniu redakcji w telefony, system alarmowy i sprzęt komputerowy, o posiadaniu przez
  sekretarkę notatnika (wskazano, że jest to informacja ważna) i finansowaniu przez środowiska
  kombatanckie z Wielkiej Brytanii.
  Pomimo ewidentnego manipulowania zawartością teczki „WYDAWCA” zachowały
  się dowody na prowadzenie przez WSI działań inspirujących104. Na jednej z notatek ppłk J.
  Bogusz naniósł odręczną adnotację: „W dniu 03.10.1992 r. informowałem szefa WSI o
  zainteresowaniach red Krzemienia ataszatami. Płk Izydorczyk wyraził zgodę na
  zaproponowaną koncepcję podstawienia redaktorowi „K” oficera z WSI. Szczegóły do
  omówienia”105.
  Sprawa kryptonim „SZPAK”
  W 1992 r. rozpoczęto również - w ramach Sprawy Operacyjnej Rozpracowania o
  kryptonimie „SZPAK” - szczegółowe rozpracowanie wiceministra obrony narodowej Radka
  Sikorskiego106. Dokładna data wszczęcia SOR „SZPAK” nie jest znana.107 Jako powód
  wszczęcia SOR „SZPAK” przyjęto fakt, że R. Sikorski jest „zaangażowany w działalność
  polityczną ugrupowań stawiających sobie za cel osłabienie struktury i spoistość wojska,
  osłabić autorytet Zwierzchnika Sił Zbrojnych i kierownictwa MON. W perspektywie
  podporządkowania Sił Zbrojnych określonym celom politycznym „Szpak” [tj. R. Sikorski]
  szczególnie zaciekle atakuje Wojskowe Służby Informacyjne podważając ich cele i zadania,
  chce paraliżować działania WSI.”
  104 Nawet pobieżne zapoznanie się z teczką sprawy „WYDAWCA” wskazuje, że manipulowano także zawartością. Ponad
  połowa teczki zawiera wycinki prasowe. Ostatnia notatka służbowa datowana jest na 2 listopada 1992 r. Według adnotacji na
  okładce sprawę zakończono 28 grudnia 1993 r., teczkę przesznurowano (zgodnie z pieczęcią na okładce) 28 grudnia 1993 r.
  Tymczasem w przesznurowanej teczce umieszczono kopię artykułu ze „Sztandaru Młodych” z 27 maja 1994 r. Co więcej,
  ślady zewnętrzne tej manipulacji próbowano nieumiejętnie ukryć – np. zszyto i opieczętowano teczkę inną pieczątką do
  pakietu niż ostatnią stronę z pieczątką informującą o ponumerowaniu i przesznurowaniu teczki. Ostatnia strona została
  opieczętowana: „Pieczęć do pakietu III”, natomiast na miejscu przesznurowania odciśnięta jest „Pieczęć do pakietu II”, tak
  jak okładki teczki.
  105 Sprawa krypt. „WYDAWCA” – nr 06/1992, Notatka służbowa z dnia 01.10.1992 r., k. 36.
  106 Teczka Nr 021/92 pk „SZPAK”.
  107 „Plan czynności operacyjnych kryptonim SZPAK” został sporządzony 2 października 1992 r. Na szczególną uwagę
  zasługuje fakt, że formalnie rzecz biorąc sprawę rozpoczęto 1 października 1992 r., ale jedna z pierwszych notatek powstała
  już w pierwszej połowie maja 1992 r. W notatce tej zawarte są informacje – uzyskane od „źródeł osobowych” – o zajęciach
  zawodowych i kontaktach towarzyskich R. Sikorskiego. Podano nawet sumę rachunku za połączenia telefoniczne z początku
  maja 1992 r. a autor tego dokumentu (prawdopodobnie płk R. Lonca) podkreślił wręcz, że są to „dane operacyjne”. W
  końcowym fragmencie notatki zawarł nawet informację, że czynności wyjaśniające (dot. artykułu w „Globie”) prowadził na
  polecenie płk. Jaworskiego i kmdr. Głowackiego, i że otrzymał na to stosowną notatkę. Zatem wszczęcie SOR „Szpak”
  mogło mieć miejsce znacznie wcześniej a figurująca na okładce teczki data rozpoczęcia (1 października 1992 r.) nie
  odpowiada prawdzie. Sam płk Ryszard Lonca w czasie wysłuchania przed Komisją Weryfikacyjną stwierdził: „Teczka
  sprawy „SZPAK” była grubsza, jej część została zniszczona bądź wyłączona ze sprawy”.
  Strona 74 z 374
  Prowadzenie SOR „SZPAK” również zlecono płk. R. Loncy a nadzór nad nim
  sprawowali płk Lucjan Jaworski i płk Janusz Bogusz. Według wyjaśnień płk. Loncy
  prowadzenie SOR „SZPAK” miał mu zlecić sam szef WSI, gen. Izydorczyk, a on był jedynie
  kontynuatorem sprawy, która była już prowadzona.
  W toku sprawy podjęte zostały działania mające na celu inspirowanie artykułów
  prasowych negatywnie pokazujących osobę Sikorskiego, zwłaszcza jako wiceministra obrony
  narodowej w rządzie Jana Olszewskiego. Jedną z inspirowanych przez WSI osób był
  dziennikarz „Gazety Wyborczej”, Edward Krzemień108. Niewykluczone, że w trakcie
  prowadzenia SOR „SZPAK” WSI same mogły kreować negatywny wizerunek figuranta (tj.
  wiceministra Sikorskiego) poprzez ujawnianie i nagłaśnianie dyskredytujących zdarzeń z jego
  udziałem109.
  Sprawa kryptonim „PACZKA”
  Na początku marca 1993 r. rozpoczęto prowadzić sprawę pod krypt. „PACZKA”,
  której głównym figurantem był kpt. Piotr Polaszczyk (ten sam, który w 1991 r. nawiązał
  kontakty z politykami prawicy)110. Na przełomie 1992/93 r. rozpoczął on działalność w
  branży samochodowej, gdzie m.in. kooperował z firmą Polmot Trading.
  W toku tej sprawy WSI zajmowała się również Fundacją „Pro Civili” (założoną m.in.
  przy współudziale obywateli Austrii, Manfreda Hollestscheka i Antona Kasco), mającą
  pomagać b. funkcjonariuszom państwowym. Z fundacją związany był również kpt. P.
  Polaszczyk, którego żona pełniła funkcję Dyrektora Generalnego Fundacji. Członkami Rady
  Fundacji byli również m.in. Janusz Maksymiuk111. Fundacja ostatecznie została całkowicie
  108 Wcześniej dokonano rozpoznania operacyjnego osoby E. Krzemienia za pośrednictwem rzecznika prasowego MON
  Ryszarda Tabora – który był OZI obsługiwanym przez płk R. Loncę. Poprzez R. Tabora WSI uzyskało informacje o
  negatywnym nastawieniu red. E. Krzemienia do postulowanych przez środowiska prawicowe zmian w WP i do osoby
  wiceministra R. Sikorskiego. W toku dalszych działań ustalono, że red. E. Krzemień jest zainteresowany napisaniem
  krytycznego artykułu o R. Sikorskim i skompromitowaniu go. Dzięki temu doszło do sytuacji ocenionej jako niezwykle
  „korzystna” dla WSI w aspekcie podjęcia działań inspirujących. Wówczas prowadzący sprawę zdecydowali się podstawić
  red. E. Krzemieniowi oficera WSI, który miał podsuwać mu materiały źródłowe do planowanych przez niego artykułów.
  E. Krzemień w swoich artykułach dotyczących sytuacji w resorcie obrony narodowej bardzo negatywnie przedstawiał osobę
  wiceministra R. Sikorskiego.
  109 Wątpliwości budzi zdarzenie do jakiego doszło w dniach 6-7 maja 1992 r. w gmachu MON, gdy kierowca wiceministra R.
  Sikorskiego, szer. J. B. miał rzekomo zostać złapany na wynoszeniu z budynku ministerstwa kserokopiarki i tajnych
  dokumentów w celu powielenia ich na polecenie figuranta sprawy (tj. R. Sikorskiego). Wskutek interwencji jednego z
  oficerów próba ta została udaremniona. Potencjalny sprawca tego czynu miał działać w sposób dyskretny na wyraźne
  polecenie R. Sikorskiego. W rzekomej paczce miały znajdować się dokumenty (bez klauzuli tajności), w ocenie
  prowadzących sprawę zawierające tajemnice państwowe (m.in. miał tam znajdować się kilkudziesięciostronicowy dokument
  z charakterystykami wyższej kadry WP). Kreowanie tego typu sytuacji mogło w oczywisty sposób dyskredytować R.
  Sikorskiego, jednak z perspektywy WSI mogło też dawać podstawy do zainteresowania się jego osobą.
  110 Teczka p.k. „PACZKA” nr rej. 012/1993
  111 Okoliczności powstania Fundacji „Pro Civili” nie są do końca znane. W końcu 1999 r. postępowanie w tej sprawie
  wszczęła Prokuratura Wojskowa, jednak aż do chwili obecnej żadnej osobie związanej z Fundacją „Pro Civili” nie
  przedstawiono zarzutów. Szerzej temat ten został opisany w rozdziale „Działalność oficerów WSI w WAT”. W Radzie
  Fundacji zasiadały następujące osoby: Piotr Polaszczyk, Krzysztof Werelich, Marek Olifierczuk, Stanisław Świtalski,
  Dariusz Czapski, Janusz Maksymiuk, Tomasz Lis (Komisja nie ustaliła tożsamości tej osoby). Zarząd Fundacji tworzyli:
  Strona 75 z 374
  przejęta przez oficerów WSI (w tym m.in. przez płk. Marka Wolnego) i współtworzyła sieć
  spółek wykorzystujących Wojskową Akademię Techniczną.
  Z upływem czasu rozpracowanie „aktywności gospodarczej” kpt. P. Polaszczyka
  przestało być zasadniczym celem sprawy. Prowadzący ją zainteresowali się przede wszystkim
  kontaktami figuranta sprawy ze środowiskami politycznymi, a zwłaszcza z politykami z rządu
  J. Olszewskiego. M.in. dokonano rozpoznania operacyjnego kontaktów kpt. Polaszczyka z b.
  ministrem J. Parysem, który w tym czasie pełnił funkcję szefa Hotelu „Merkury” w
  Warszawie i skupił wokół siebie grupę polityków prawicy, organizując u siebie spotkania
  polityczne. Spotkania polityków w Hotelu „Merkury” były operacyjnie monitorowane
  (obserwacja stacjonarna). Ponadto aktywnie zbierano informacje o E. Małeckim (byłym
  burmistrzem dzielnicy Warszawa-Praga a następnie prezesie Fundacji „Pro Civili”), pośle
  Mariuszu Marasku, Witoldzie Nieduszyńskim (współtwórca Ruchu Chrześcijańsko-
  Społecznego), red. Józefie Szaniawskim i red. Pawle Rabieju. W toku dalszych działań
  powiązania kpt. Polaszczyka ze środowiskami prawicowymi były rozpoznawane za pomocą
  OZI („PACZKA-2” i „PACZKA-3”). W końcowym okresie prowadzenia sprawy wątek
  związany z kontaktami kpt. Polaszczyka ze środowiskami prawicowymi i rozpoznanie tego
  środowiska stanowiły wątek dominujący. Dokumentacja sprawy „PACZKA” jest jednak
  niekompletna, ponieważ znajdują się w niej prawie wyłącznie dokumenty wytworzone w roku
  1995, choć - jak wspomniano - sprawa miała być prowadzona do lutego 2000 r.
  Inwigilacja krytyków postkomunistów i Rosji
  WSI prowadziły rozpoznanie środowiska dziennikarskiego także w związku z
  „Odezwą” z 31 stycznia 1995 r., w której autorzy alarmowali opinię publiczną, pisząc o
  politycznym wykorzystywaniu Wojska Polskiego i wojskowych służb specjalnych przez
  urzędującego Prezydenta RP Lecha Wałęsę do rzekomo przygotowywanego przez niego
  zamachu stanu112. W celu znalezienia autorów „Odezwy” porównywano stylistykę artykułów
  o WSI publikowanych w prasie oraz kolportowanej w maju 1992 r. ulotki Stowarzyszenia
  Oficerów Młodszych na Rzecz Przemian w Wojsku. Ppłk Lonca ocenił, że styl „Odezwy”
  wskazuje:
  - wrogość wobec Belwederu,
  - autorzy są związani z ugrupowaniami prawicowymi, wrogo nastawionymi do UOP, który
  ich inwigiluje,
  Tadeusz Dousa i Elżbieta Polaszczyk.
  112 Teczka Nr 012/1995 pk. „APEL”. Za bezpośrednie prowadzenie tej sprawy znowu odpowiedzialny był ppłk Lonca, a
  nadzór nad nią sprawował płk Janusz Bogusz.
  Strona 76 z 374
  - mają negatywny stosunek do ugrupowań postkomunistycznych, wrodzy wobec Rosji,
  - negatywny stosunek do kleru, że indoktrynuje wiernych,
  - autorzy wskazują, że reprezentują WSI113.
  Na tej podstawie R. Lonca wytypował, że autorów wspomnianej „Odezwy” należy szukać w
  środowisku związanym z byłym ministrem Janem Parysem. W notatce Lonca wskazał także
  na konkretne osoby („znaną nam grupę tego ugrupowania stanowią”), do której oprócz J.
  Parysa zaliczył płk. Władysława [właściwe imię Franciszek – przyp. KW] Sznajdera z CUP,
  red. Józefa Szaniawskiego, red. Pawła Rabieja oraz kpt. Piotra Polaszczyka, którego
  scharakteryzował słowami: „nasz oficer” (przypomnieć tu trzeba, że na początku 1991 r. P.
  Polaszczyk nawiązał kontakty z J. Parysem, J. Olszewskim i L. Kaczyńskim).
  Domniemani autorzy „odezwy” mieli być sprawdzeni operacyjnie (także w kontekście
  kontaktów z kpt. Polaszczykiem – notatka ppłk Loncy). Sprawie nadano priorytet „pilnej
  realizacji” – taką dyspozycję podpisał płk R. Bocianowski a domniemani autorzy zostali
  objęci czynnościami operacyjnymi. Poza aktywnym zbieraniem informacji na ich temat,
  prowadzona była aktywna penetracja ich środowiska z wykorzystaniem OZI, wśród których
  było m.in. źródło o pseudonimie „REDAKTOR”, mające bezpośrednie kontakty z red.
  Józefem [w dokumentach WSI nazywanym też błędnie Jerzym] Szaniawskim.
  Rozpracowywanie Bronisława Komorowskiego
  WSI rozpracowywały również środowisko polityczne Bronisława Komorowskiego.
  Pretekstem do tego typu ingerencji były jego kontakty z Januszem Paluchem. Jednak
  wojskowe służby zebrały informacje zdecydowanie wykraczające poza ich zakres
  kompetencji. Pretekstem do takich działań miało być zwalczanie ingerencji obcych służb, lecz
  zdobyte informacje mogły posłużyć do nacisku na wymienione osoby.
  W 1993 r. kontrwywiad WSI uzyskał, poprzez współpracownika o pseudonimie
  „TOMASZEWSKI”, informację że obywatel francuski Julien Demol próbował dotrzeć do
  osób z administracji państwowej (wiceminister Bronisław Komorowski, Maciej Rayzacher,
  Jerzy Milewski) oraz wysokich oficerów WP (gen. Leon Komornicki, gen. Zalewski, gen.
  Roman Pusiak, gen. Zenon Bryk)114. WSI i UOP oceniły, że istnieją przesłanki wskazujące na
  związki J. Demola z obcymi służbami specjalnymi. Z dokumentów nie wynika, że ostrzeżono
  przedstawicieli administracji i wojska o możliwości pracy J. Demola dla obcego wywiadu. Ta
  113 Teczka jw. pk. „APEL”, k. 4.
  114 J. Demol przedstawiał się jako przedstawiciel firm zagranicznych, proponował podjęcie wspólnych działań
  gospodarczych (np. sprzedaż materiałów pędnych i smarów dla wojska, budowę mieszkań dla żołnierzy Warszawskiego
  Okręgu Wojskowego, utworzenie spółki joint venture z lotniskiem w Bydgoszczy).
  Strona 77 z 374
  sytuacja posłużyła WSI jako pretekst do podjęcia rozpracowania Bronisława Komorowskiego
  i Macieja Rayzachera. W trakcie czynności operacyjnych WSI zebrały m.in. charakterystykę
  Rayzachera oraz informacje na temat pobytu Komorowskiego w obozie internowanych w
  Olesznie115. W toku tego rozpracowania kpt. Piotr Lenart wypytywał ws. „TOMASZEWSKI”
  m.in. o okoliczności poznania Komorowskiego i wydarzenia z okresu internowania116.
  Działania te podejmowano, mimo że ws. „TOMASZEWSKI” podkreślał, że nie chce brać
  udziału w rozpracowywaniu polityków117. Służby interesowały się również kontaktami
  finansowymi Komorowskiego i Rayzachera z Januszem Paluchem, który prowadził tzw.
  „działalność parabankową”. Komorowski, Rayzacher i Benedyk mieli zainwestować w
  przedsięwzięcie Palucha 260 tys. DEM. Płk Janusz Paluch działał wśród oficerów, a jego
  pośrednikiem w przyjmowaniu lokat był m.in. ppłk Janusz Rudziński118. Po bankructwie
  Palucha (wiosną 1992 r.) ws. „TOMASZEWSKI”, Bronisław Komorowski i Maciej
  Rayzacher chcieli odzyskać zainwestowane pieniądze przy pomocy wynajętych firm
  detektywistycznych, które wkrótce wycofały się z umowy, obawiając się powiązań
  politycznych Palucha. Komorowskiemu sugerowano, że pieniądze może odzyskać
  kontrwywiad WSI, który pomógł innym oszukanym w ten sposób wysokim oficerom WP119.
  „TOMASZEWSKI” twierdził, że fundusze zbierane nieoficjalnie przez Palucha mogły
  115 W sprawie rozpracowania „M” stwierdzono: „Po ogłoszeniu stanu wojennego, w Olesznie utworzono ośrodek dla
  internowanych działaczy „Solidarności”, wśród których znaleźli się Bronisław Komorowski i Maciej Rayzacher. Zadaniem
  WSW w tym czasie było odizolowanie internowanych od wpływu z zewnątrz, przez co również zapewnienie im wojskowej
  opieki lekarskiej. W zakresie leczenia stomatologicznego funkcjonował ws. „Tomaszewski”, który miał bieżące kontakty z
  w/w dysydentami z racji ich leczenia, a następnie również charakteru osobistego. Kontakty takie łatwo nawiązywał mając
  wesołe usposobienie i będąc otwartym, chętnym do udzielania pomocy. Z tej sytuacji korzystał niejednokrotnie por. Henryk
  Gut, będący w tym czasie oficerem KW w Olesznie. Jego prośby wobec ws. „Tomaszewski” dot. ustalenia wypowiedzi,
  zachowania internowanych - były przez źródło spełniane. Podrzucał np. prasę zachodnią internowanym i informował o ich
  reakcji na powyższe, itp. Por. Gut nie starał się jednak uformalnić praktycznie istniejącego kontaktu operacyjnego”.
  116 Pytania zadawano WS „Tomaszewskiemu” w trakcie badania poligraficznego mającego zdecydować o jego
  wiarygodności i przydatności do służby: „w trakcie odbywanego spotkania - pisze Lenart - powróciłem do kwestii kontaktów
  „Tomaszewskiego” z członkami elit politycznych i okoliczności ich poznania w 1981/82. WS „Tomaszewski” zrelacjonował
  mi bardziej szczegółowo swoją rolę w utrzymywaniu kontaktu internowanych z ich rodzinami i w ogóle ze światem (...).tą
  drogą doszedł list papieża do internowanych. Wtedy nie zdawał sobie sprawy z faktu, że brał udział w przedsięwzięciu, które
  mogło by się dla niego bardzo źle skończyć (...)”.
  117 „WS Tomaszewski wywołał spotkanie w trakcie którego przekazał swoje wątpliwości odnośnie wykorzystania jego
  kontaktów w toku wykonywania złożonych zadań kontrwywiadowczych. Stwierdził, że aktualnie posiada jedynie
  ograniczony kontakt z Komorowskim i Rayzacherem więc trudno mu będzie zarekomendować swoja osobę posiadanymi
  kontaktami w środowiskach politycznych i gospodarczych.”
  118 Według „Notatki służbowej” z 14.04.1995 r., sporządzonej przez kpt. Piotra Lenarta z Wydziału 2 Oddziału KW POW,
  Bronisław Komorowski i Maciej Rayzacher w okresie 1991-92 powierzyli WS. „Tomaszewski” wysokie sumy pieniędzy,
  aby ten wpłacił je do tzw. „banku Palucha” za pośrednictwem płk. Janusza Rudzińskiego. Cała suma opiewała na 260 tys.
  DM. Z odnalezionych dokumentów nie wynika, że WSI interesowały się źródłem pochodzenia zgromadzonego kapitału.
  Według rozpoznania Kontrwywiadu Wojskowego, pieniądze wpłacali także inni wyżsi oficerowie WP.
  119 W notatce WSI stwierdzono, że Rayzacher i Komorowski nie mieli „możliwości żądania zwrotu pieniędzy drogą
  prawną”. WS Tomaszewski dowiedział się, że „generałom udało się odzyskać pieniądze przy pomocy kontrwywiadu
  wojskowego”. Próbą odzyskania pieniędzy zajął się w imieniu Komorowskiego i Rayzachera WS „Tomaszewski”. Podjął się
  on obserwować Demola, w zamian za pomoc w odzyskaniu od Palucha pieniędzy. W aktach nie ma informacji, czy próby
  odzyskania zainwestowanych pieniędzy przez ws. „Tomaszewski”, Komorowskiego i Rayzachera w „Bank Palucha”
  powiodły się. Brak też informacji, skąd tak dużą sumę posiadali wyżej wymienieni. Nie wiadomo też, jak zakończyło się
  rozpracowanie Komorowskiego, Rayzachera oraz wyższych oficerów WP.
  Strona 78 z 374
  posłużyć do sfinansowania biura wyborczego Lecha Wałęsy lub kandydata przez niego
  popieranego.120 W czasie, gdy miał kłopoty z policją, Paluch ukrywał się w mieszkaniu siostry
  Wachowskiego w Bydgoszczy a w listopadzie 1994 r. zaproponował
  „TOMASZEWSKIEMU” wspólne interesy121.
  Dopiero 22 maja 1995 r. szef WSI gen. Konstanty Malejczyk poinformował Szefa
  Sztabu Generalnego gen. Tadeusza Wileckiego o tym, że J. Demol prowadzi działalność
  stanowiącą zagrożenie dla obronności i skarbu państwa RP. W ślad za tym postanowiono
  poinformować wyższą kadrę dowódczą o działalności J. Demola i przestrzec przed
  utrzymywaniem z nim kontaktów. Nic nie wiadomo o losach przestępczej działalności J.
  Palucha i związanych z nim oficerów WP zidentyfikowanych przez WSI122.
  „Nasłuch obiadu drawskiego”
  WSI do tego stopnia kontrolowały działania wysokich przedstawicieli administracji,
  że podsłuchiwały ich rozmowy. Dobitnym przykładem jest tzw. obiad drawski.
  30 września 1994 r. żołnierze Oddziału Radioelektronicznego WSI zarejestrowali
  rozmowy prowadzone przez gen. Tadeusza Wileckiego i gen. Konstantego Malejczyka z
  Szefem UOP gen. Gromosławem Czempińskim oraz rozmowę wiceministra obrony
  narodowej Jana Kuriaty z gen. Henrykiem Miką. Rozmowy dotyczyły realizowanego
  kontraktu sprzedaży do Angoli 62 transporterów opancerzonych BWP-2. Prowadzący nasłuch
  natychmiast zameldowali przełożonym o przebiegu tych rozmów. Na ich polecenie taśmę z
  nagraniem zabezpieczono, sporządzono z niej stenogram, ale nie nadano jej wymaganej
  klauzuli tajności. Szef Oddziału Radioelektronicznego WSI przekazał kasetę z nagraniem
  Zastępcy Szefa Zarządu Kontrwywiadu, który przekazał ją swojemu szefowi, kmdr.
  Kazimierzowi Głowackiemu. Ten przedstawił materiały ówczesnemu szefowi MON Piotrowi
  Kołodziejczykowi. Minister zwrócił dokument kmdr. Głowackiemu, który - w nieustalonych
  okolicznościach - utracił go.
  120 Tworzeniem takiego biura miał się zająć Mieczysław Wachowski. Natomiast Paluch - po bankructwie swego banku -
  przez pewien czas ukrywał się u siostry Mieczysława Wachowskiego.
  121 W imieniu Palucha miał je prowadzić ppłk rez. Landowski, były szef Wydziału Wczasów WP. Pieniądze miały być
  ulokowane w zachodnich bankach. Według WS „Tomaszewskiego” pochodzić miały z nielegalnych transakcji: handlu
  bronią, narkotykami. Paluch twierdził, że posiada kontakty z mafią ze Wschodu i proponował WS „Tomaszewski” wspólne
  przedsięwzięcie polegające na handlu bronią, narkotykami i materiałami promieniotwórczymi. Firma miała służyć do prania
  tak uzyskanych pieniędzy.
  122 26 listopada 2001 r. sporządzono wniosek o zakończenie sprawy krypt. „M”, z którego wynika, że na wniosek UOP J.
  Demol został wydalony z Polski. Konsekwencji prawnych nie wyciągnięto wobec żadnej z osób objętych rozpracowaniem.
  Strona 79 z 374
  16 czerwca 1995 r. Szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego Henryk Goryszewski
  zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z wnioskiem o wszczęcie postępowania karnego
  przeciwko osobom odpowiedzialnym za podsłuchiwanie prowadzonych na poligonie w
  Drawsku Pomorskim rozmów telefonicznych wysokich urzędników państwowych. W
  sierpniu 1995 r. Prokuratura Warszawskiego Okręgu Wojskowego odmówiła wszczęcia
  postępowania przygotowawczego w tej sprawie. W uzasadnieniu Prokuratura stwierdziła, że
  WSI nie naruszyły prawa, ponieważ prowadzony był jawny „nasłuch”, a nie „podsłuch”123.
  Sprawa kontaktów z tygodnikiem „NIE”
  W porównaniu z zakrojonymi na szeroką skalę działaniami operacyjnymi przeciwko
  politykom prawicy i oficerom postulującym zmiany w wojsku, reakcja kierownictwa WSI na
  informacje o przeciekach do tygodnika „NIE” była skromna. Na początku 1992 r. Zarząd
  Kontrwywiadu UOP poinformował szefa Zarządu Kontrwywiadu WSI płk. L. Jaworskiego o
  kontaktach kilku żołnierzy z pismem „NIE”. Byli to płk. J.Cz., chor. Z.G., ppłk Z.K. z
  szefostwa wojskowych służb łączności, ppłk M.S., płk W.R. (pracownik redakcji programów
  wojskowych Polskiego Radia), mjr rez. C.R. i ppłk L.Z.
  Podjęte przez WSI działania świadczą o tym, że żołnierze ci znaleźli się pod ochroną
  swoich szefów. Pomimo uzyskania informacji wskazujących na możliwość przecieku, nie
  podjęto rutynowych akcji. Pozorowano jedynie podjęcie działań, by ostatecznie zaniechać
  nawet tych okrojonych przedsięwzięć.
  Z odręcznych adnotacji na dokumentach wynika, że płk L. Jaworski zalecił ustalić
  źródła przecieku informacji do „NIE”. Na meldunku zastępca Szefa WSI kmdr Kazimierz
  Głowacki poprosił o sprawdzenie stanu prawnego (czy opisany przez UOP kontakt żołnierza
  z „NIE” jest zabroniony?), potwierdzenie przekazanych faktów i meldunek w sprawie
  wniosków. W aktach zachował się także podpisany przez szefa WSI Czesława Wawrzyniaka
  meldunek do min. Jana Parysa na temat kontaktów żołnierzy z tygodnikiem „NIE”. Odręczna
  adnotacja na końcu dokumentu wskazuje, że egzemplarz nr 1 został zniszczony, a sam
  meldunek sporządzono wbrew stanowisku Zarządu III. Prawdopodobnie nie został
  przedstawiony szefowi MON. W aktach brakuje wniosków o wszczęcie sprawy operacyjnej,
  są tylko karty z zapytaniem do kartoteki Zarządu III WSI124.
  123 Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Teczka Nr 39, k. 113-118.
  124 Teczka Głównego Specjalisty ZIII za rok 1993, k. 8-18.
  Strona 80 z 374
  W kontraście do spraw operacyjnych prowadzonych przeciw wojskowym
  postulującym konieczność przeprowadzanie dekomunizacji, do żołnierzy kontaktujących się z
  tygodnikiem Jerzego Urbana WSI ustosunkowały się pobłażliwie i tolerancyjnie, co świadczy
  o pozorowaniu działań w tej sprawie.
  Działania WSI wobec polityków lewicy
  Podobnie lekceważąco WSI traktowały sygnały o popełnianiu ewentualnych
  przestępstw przez postkomunistów. Wprawdzie zbierano takie informacje o politykach z tego
  środowiska, jednak w tych przypadkach służby wojskowe zachowywały się bardzo
  wstrzemięźliwie. Informacje te nie posłużyły WSI do wszczęcia spraw operacyjnych. Nie
  zachowały się też dokumenty świadczące o tym, że sygnały o potencjalnych przestępstwach
  przekazywano do przełożonych tych osób albo do prokuratury, cywilnych służb specjalnych
  lub ministrów odpowiedzialnych za daną sferę działalności. W odróżnieniu od spraw
  dotyczących polityków prawicowych zwykle odnotowywano jedynie zaistnienie jakiegoś
  zdarzenia. Oznaczać to może, że albo służby wojskowe były ukierunkowane na
  rozpracowywanie i zbieranie informacji tylko o jednej grupie politycznej, która stanowiła
  istotne zagrożenie dla dotychczasowego układu postkomunistycznego, albo że WSI stanowiły
  w istocie autonomiczny podmiot dążący do kontrolowania rzeczywistości społecznej,
  gospodarczej i politycznej bez względu na zabarwienie ideowe.
  Na rzecz tej drugiej możliwości przemawia fakt, że WSI podejmowały także działania
  operacyjno-rozpoznawcze wobec polityków SLD. Według informacji zawartych w notatce ze
  spotkania z TW Wojciechem M., w nielegalnym obrocie bronią i materiałami
  rozszczepialnymi brali na początku udział także liczni politycy lewicy125.
  WSI usiłowała zebrać materiały na Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego.
  Komisja Weryfikacyjna natrafiła na dokumenty omawiające sprawę rzekomego przyjęcia
  czeku na milion dolarów dla Fundacji Jolanty Kwaśniewskiej126. Działania WSI wobec
  Prezydenta Kwaśniewskiego wynikały z zaangażowania niektórych oficerów WSI w
  rywalizację firm zagranicznych na polskim rynku alkoholowym. Ppłk. M. Trylińskiego
  wspierał interesy francuskiej firmy EURO-AGRO (był bratem współwłaściciela tej firmy),
  która usiłowała przejąć zyski z produkcji i sprzedaży wyrobów Zakładów POLMOS w
  Żyrardowie127. Konkurentem firmy francuskiej była amerykańska firma Philips Millenium
  125 Notatka wymienia nazwiska polityków, ale ze względu na jednoźródłowość w niniejszym raporcie nie są one
  przedstawione. Teczka materiały operacyjne oddziału KW, k 131-132.
  126 Informacja na ten temat ma charakter tzw. informacji ze słuchu i trudno jej przypisać istotne znaczenie dowodowe.
  127 W dokumencie WSI odnotowano: „Podczas ostatniej rozmowy telefonicznej z bratem, mjr Tryliński dowiedział się, że
  przebywający aktualnie w Polsce Tadeusz Dorda ma prawdopodobnie zorganizować spotkanie swojego amerykańskiego
  Strona 81 z 374
  Beverage, należąca do G. Philipsa, której reprezentant był powiązany z UOP. W 1996 r.
  amerykańska firma przejęła dystrybucję wyrobów żyrardowskiego POLMOSU na światowym
  rynku alkoholowym i z tego tytułu mogła czerpać ogromne zyski. W naturalny sposób doszło
  do konfliktu między WSI a UOP na kanwie wspierania rywalizujących przejęcia
  żyrardowskiego POLMOSU firm: EURO-AGRO i Philips Millenium Beverage. Konflikt
  interesów UOP i WSI został przez przedstawicieli polskich mediów nazwany „wojną
  alkoholową”128.
  Sprawa Jerzego Szmajdzińskiego
  Asymetria w podejściu do oceny zagrożeń wywiadowczych związanych z
  działalnością świata politycznego widoczna jest jeszcze na innym przykładzie.
  Do WSI dotarły informacje o pobytach w Polsce Rosjanina Walerego Topałowa i o
  jego kontaktach z ministrem obrony narodowej Jerzym Szmajdzińskim129. W latach 80.
  Topałow był szefem Komsomołu PGW AR oraz (według źródeł WSI) pracownikiem służb
  specjalnych, prawdopodobnie GRU. Przebywał m.in. w Świdnicy, gdzie oficjalnie zajmował
  się sprawami młodzieżowymi. Po powrocie do ZSRR rzekomo kierował ochroną elektrowni
  jądrowej w Czarnobylu. Po odejściu do rezerwy nawiązał kontakt z działaczem
  młodzieżowym NAL, Manfredem Marko, absolwentem akademii w ZSRR, później
  pracownikiem GZP NAL oraz wojskowych służb specjalnych. Obaj mieli utworzyć firmę,
  która pośredniczyłaby w handlu lekami.
  Przy okazji WSI zgromadziły informacje na temat innych Rosjan, m.in. niejakiego A.
  Oskina. Panowała opinia, że Topałow i Oskinem byli pracownikami radzieckich służb
  specjalnych. Obaj Rosjanie często odwiedzali GZP LWP, gdzie otrzymywali do wglądu
  dokumenty dotyczące sytuacji i nastojów w WP. Korzystali z nich w oddzielnym
  pomieszczeniu, które zamykali na czas pracy. Ich opiekunem był płk Tadeusz Rzepecki, który
  mocodawcy – Philipsa z Aleksandrem Kwaśniewskim. Krzysztof Tryliński miał się dowiedzieć od swoich wspólników, z
  którymi prowadzi interesy w USA, że Philips spotkał się już raz z Prezydentem Kwaśniewskim podczas jego pobytu na
  igrzyskach olimpijskich w Atlancie. Prawdopodobnym tematem rozmowy były możliwości inwestycji Philipsa w Polsce, K.
  Tryliński twierdzi również, że podczas tego spotkania żona Prezydenta miała otrzymać czek na 1 milion USD na prowadzoną
  przez siebie działalność charytatywną. Mimo, iż w mediach nie było informacji na temat tego spotkania, mjr Tryliński
  pokazał mi (jako dowód, że do niego doszło) slajd, na którym NN mężczyzna wręcza ozdobne pudełko Aleksandrowi
  Kwaśniewskiemu. Mjr Tryliński twierdzi, iż brat powiedział mu, że mężczyzna ten to jego amerykański partner – Philips. (W
  załączeniu wydruk komputerowy zeskanowanego slajdu). Mjr Tryliński stwierdził również, że powiedział mu, iż żałuje
  poinformowania go o całej sprawie. W grę mają wchodzić tak ogromne pieniądze, że nie wyklucza próby wywierania
  nacisku na A. Kwaśniewskiego ze strony Philipsa i Dordy, nie chce więc wciągać brata w brudne rozgrywki polityczne. K.
  Tryliński miał stwierdzić, że sprawę załatwi sam, wspólnie ze swoimi partnerami. Teczka żołnierza WSI - Mieczysław
  Tryliński. Pod zdjęciem oficer WSI zapisał: „Wydruk komputerowy ze slajdu przedstawiającego rzekomo Prezydenta
  Kwaśniewskiego z amerykańskim przemysłowcem PHILLIPSEM, podczas spotkania w trakcie igrzysk olimpijskich w
  Atlancie. PHILLIPS jest właścicielem firmy PHILLIPS BEVERAGE COMP. w USA, partnerem handlowym Krzysztofa
  TRYLIŃSKIEGO i Teda DORDY”.
  128 Teczka żołnierza WSI - Mieczysław Tryliński.
  129 Teczka „K”, t. VII.
  Strona 82 z 374
  organizował także podobne wizyty u gen. Jaruzelskiego130. WSI uzyskały też informację, że
  będąc w Polsce Topałow około 2000/2001 roku przebywał w Sejmie, gdzie prowadził z
  posłami rozmowy na temat przedsięwzięć gospodarczych. Także Oskin przebywał kilka razy
  w Polsce i miał w tym czasie kontaktować się z „ludźmi” Leszka Millera. Do znanych
  kontaktów Oskina należeli m.in. Jarosław Pachowski - szef Polkomtela i Waldemar Świrgoń -
  b. sekretarz KC PZPR.
  Na podstawie zebranych informacji oficer WSI stwierdził:
  „1. Rosjanie wykorzystują swoje kontakty w RP do realizacji przedsięwzięć gospodarczych.
  2. Działania gospodarcze stanowią jedynie legendę dla działalności wywiadowczej, która na
  obecnym etapie może polegać na odtworzeniu `starych kontaktów` z osobami zajmującymi
  aktualnie eksponowane stanowiska polityczne i administracyjne.”
  Po kolejnych informacjach na temat polskich kontaktów Topałowa oficer WSI ponownie
  wskazał na występowanie realnego zagrożenia wywiadowczego: „Z dotychczasowych ustaleń
  wynika, że Rosjanie identyfikowani w przeszłości jako kadrowi pracownicy KGB
  wykorzystują nawiązane kontakty w środowisku działaczy młodzieżowych do prowadzenia
  działalności gospodarczej. Uwzględniając wnioski z rozpoznania rosyjskiej aktywności
  wywiadowczej nie należy wykluczyć, że stanowi ona jedynie parawan dla tamtejszych służb
  specjalnych”.
  Wnioski te są istotne w świetle innych dokumentów. WSI uzyskały mianowicie
  informację, że Topałow przyjeżdża do Polski na zaproszenie Jana Chaładaja, wiceprezesa
  spółki Kolmex. Jednym z celów przyjazdów Rosjanina do Polski miało być przygotowywanie
  kontraktów na dostawę wagonów kolejowych do Afganistanu, które miała realizować firma
  Kolmex. Rosjanin wypytywał w Polsce o oficerów poznanych w czasie pobytu w Polsce,
  m.in. o płk. Tadeusza Rzepeckiego. Według uzyskanych przez WSI informacji Topałow był
  gościem min. Szmajdzińskiego podczas uroczystości z okazji jego 50. urodzin. W trakcie
  przyjęcia miało dojść do kilkunastominutowej rozmowy min. Szmajdzińskiego z Topałowem
  „w cztery oczy”. Do Sejmu Topałow został wprowadzony przez Chaładaja, potem poruszał
  się po budynku sam. WSI uzyskiwały również dokładne informacje na temat zamierzeń
  gospodarczych Topałowa. Docierały do nich wiadomości o planowanej wizycie w Polsce
  delegacji firmy Machinoexport. Rosjanie mieli prawdopodobnie spotkać się z posłem
  Janasem131: „Przedmiotem rozmów będzie sprawa działalności gospodarczej na terenie RP, w
  130 W jednym z dokumentów WSI stwierdziły: „Natomiast płk Tadeusz Rzepecki ma być zamieszany w sprawę przewozu
  dolarowej pożyczki dla PZPR z ZSRR”. Płk T. Rzepecki prowadził interesy gospodarcze na terenie Rosji m.in. w ramach
  Fundacji Wschód-Zachód, Współpraca, Nauka, Kultura. Teczka sprawy „K” t. VII, k. 169.
  131 W tym czasie jedynym posłem o tym nazwisku był Stanisław Janas (SLD), przewodniczący sejmowej komisji obrony
  narodowej.
  Strona 83 z 374
  tym na odcinku wojska. Aktualny projekt dotyczy zakupu ZNTK w Jeleniej Górze oraz
  produkcji cystern kolejowych (ok. 6 tys. sztuk na rynek wschodni, w tym także do
  Afganistanu). Powyższe przedsięwzięcie ma być realizowane przy udziale: Kolmexu,
  Manfreda Marko, firmy ZASTA ze Słupska - za jej wprowadzeniem optuje poseł SLD
  Sieńko, wiceprzewodniczący sejmowej komisji obrony – Machinoexport”. WSI uzyskała
  informacje, że „organizatorzy przedsięwzięcia (Pertek, Ciereszko i poseł Sieńko) mają
  otrzymać ok. 5 % prowizji od wartości zawartej umowy”.
  Według kolejnego dokumentu „przedsięwzięcie posiada akceptację Ministra ON,
  który ma posiadać osobiste kontakty z Walerym Topałowem (spotkanie podczas uroczystości
  50-lecia J. Szmajdzińskiego)”. Fakt, że obok wpisano „inf. 100%” świadczy o tym, że WSI
  uznały tę informację za bardzo wiarygodną. W dodatku zdawały sobie sprawę z tego, że
  kontakty z Topałowem stwarzają „istotne zagrożenie” dla min. Szmajdzińskiego: „Nie można
  wykluczyć, że aktywność Rosjan na terenie Polski nieoficjalnie inspirowana jest przez
  rosyjskie służby specjalne. Wskazuje na to m.in. zainteresowanie Walerego T. środowiskiem
  wojskowym. Stwarza to istotne zagrożenie, tak dla ministra ON (możliwość ewentualnego
  propagandowego wykorzystania przeciwko niemu), jak i SZ RP”.
  Pomimo wyciągnięcia z posiadanych informacji tak daleko idących wniosków, nie
  podjęto w tym przypadku przedsięwzięć w celu skutecznej ochrony kontrwywiadowczej osób
  - jak wskazały WSI - „zajmujących eksponowane stanowiska polityczne i administracyjne”.
  Podsumowując: w ocenie WSI środowiska prawicowe zostały uznane za skrajną część
  polskiej sceny politycznej. Służby sugerowały, że to właśnie z tej strony spodziewać się
  należy zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa. Kreowanie przez WSI takich diagnoz wynikało
  w rzeczywistości z chęci obrony własnych interesów i nie miało żadnego związku z realnym
  bezpieczeństwem państwa i Sił Zbrojnych.
  Zasadniczym celem takiej dezinformacji było uzyskanie przez WSI „politycznego
  przyzwolenia” dla bardziej aktywnego rozpracowywania środowisk prawicowych, które
  uznano wcześniej za „wrogie”. Jako powód wszczęcia wspomnianych spraw operacyjnych
  („APEL”, „PACZKA”, „SZPAK”, WYDAWCA”) wskazywano m.in. na krytyczną postawę
  środowisk ówczesnej opozycji wobec WSI, ich negatywny stosunek do ugrupowań
  postkomunistycznych i do Rosji oraz niechęć wobec polityki Belwederu. W tym samym
  czasie mogli bez większych przeszkód funkcjonować w służbie oficerowie WSI, którzy
  odbyli szkolenia w GRU lub KGB, a nawet - to właśnie oni kierowali służbą i nadawali
  kierunek jej działaniom. W tym kontekście uderzająca jest pobłażliwość WSI wobec
  środowisk postkomunistycznych oraz kontaktujących się z nimi żołnierzy. Wprawdzie
  Strona 84 z 374
  zbierano takie informacje, ale generalnie rzecz biorąc nie skłaniało to WSI do wszczynania
  spraw operacyjnych. Nie przekazywano również informacji o przestępstwach do innych
  organów państwa. Można więc z dużą dozą pewności postawić tezę, że służby wojskowe były
  ukierunkowane na rozpracowywanie środowisk prawicy niepodległościowej.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Bolesław Izydorczyk, płk Zenon Klamecki, płk
  Lucjan Jaworski, płk Ryszard Lonca, płk Henryk Dunal, płk Zdzisław Żyłowski, płk Jerzy
  Zadora, płk Marek Czapliński, płk Aleksander Lichocki, płk Marek Wolny, płk Krzysztof
  Kucharski, płk Andrzej Firewicz, płk Janusz Bogusz, płk Ryszard Bocianowski, kmdr
  Kazimierz Głowacki, ppłk Jerzy Klemba, ppłk Mieczysław Tryliński, mjr Niedziałkowski,
  por. Piotr Polaszczyk.
  W opisanym okresie Szefami WSI byli: kadm. Czesław Wawrzyniak, gen. bryg.
  Bolesław Izydorczyk, gen. bryg. Konstanty Malejczyk.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Janusz Onyszkiewicz, Piotr
  Kołodziejczyk, Zbigniew Okoński, Stanisław Dobrzański.
  Przytoczone w niniejszym rozdziale fakty powodują wątpliwość co do legalności
  postępowania żołnierzy WSI, w związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  Strona 85 z 374
  6. Wpływ WSI na kształtowanie opinii publicznej
  WSI wpływały na media poprzez werbunek dziennikarzy i członków kierownictw
  redakcji stacji telewizyjnych, dzięki którym pośrednio wpływały na politykę wydawniczą i
  linię programową redakcji lub nadawców.
  W początkach lat 90. działania operacyjne były prowadzone tak w mediach
  publicznych, jak w komercyjnych, co doprowadziło do wypracowania przez WSI pozycji, z
  których można było kontrolować wszystkie stacje telewizyjne i większość pism centralnych.
  Działalność WSI w mediach publicznych była prowadzona m.in. przez informatorów tych
  służb oraz tzw. oficerów pod przykryciem (OPP).
  Przykładem OPP jest Janusz Brodniewicz132 ps. „BURSKI” i „GRZEGORZ”. Centrala
  ściśle sterowała działalnością „BURSKIEGO”. Świadczą o tym zapiski o wskazywaniu
  odpowiednich stowarzyszeń biznesowych czy fundacji, do których firma tego oficera
  powinna przystąpić (np. Fundacja Kultury, Dom Polski, TVP, POLSAT).
  W 1994 r. „BURSKI” został wprowadzony do TVP na stanowisko zastępcy dyrektora w
  organizowanej Prasowej Agencji Telewizyjnej (PAT) i formalnie zajmował się m.in.
  weryfikacją umów TVP z jej partnerami, ich opracowaniem itd. „BURSKI” dążył do
  uzyskania wpływu na TVP i w 1994 r. zaproponował Centrali WSI realizację projektu
  dotyczącego kontroli obiegu informacji. Chodziło o wykorzystanie tzw. sieci rozsiewczych do
  przesyłu informacji gromadzonych przez wszystkie regionalne stacje telewizyjne w Polsce.
  WSI planowały uzyskanie wyprzedzającego dostępu do tych informacji i zamierzały
  gromadzić je poprzez ówczesne Biuro ds. Obronnych TVP. Wykorzystanie przez WSI tego
  systemu przekazywania informacji miało wiązać się z korzyściami dla służby m.in. poprzez:
  - uzyskiwanie dodatkowych środków finansowych dla Centrali z dystrybucji urządzeń do
  komputerów odbiorczych;
  - przekazywanie do Centrali i gromadzenie danych i informacji o charakterze jawnym i
  kodowanym w kraju i za granicą;
  - możliwość kontroli wszystkich odbiorców i informacji przesyłanych przez nich (obsługa
  serwisowa sieci przez firmę lub instytucję w której Centrala ma lub mogłaby uplasować
  swoich przedstawicieli i techników.
  132 Teczka „BURSKI”, dotyczy żołnierza Zarządu II Sztabu Generalnego LWP Janusza Brodniewicza, od 1990 r. w Oddziale
  Y, w 1993 r. tworzył instytucję przykrycia o nazwie „Fundacja Kultury” i spółkę jej podległą „Dom Polski”, a następnie
  rozpoczął pracę w TVP.
  Strona 86 z 374
  Ponadto planowano „produkcję dekoderów i serwisowanie sieci przez podmiot
  prowadzący działalność gospodarczą, zależny od WSI, ale nie związany z MON. Takie
  rozwiązanie pozwoliłoby na transfer zysków do Centrali z pominięciem MON”. Ówczesne
  przepisy stanowiły bowiem, że środki finansowe uzyskane na rynku zewnętrznym musiały
  być odprowadzone do budżetu państwa.
  Głównym celem tego przedsięwzięcia miała być możliwość kontrolowania obiegu
  informacji wszystkich telewizji regionalnych w Polsce oraz uzyskanie dodatkowych
  pieniędzy dla WSI. Wydaje się, że usprawiedliwiona jest teza, iż wysiłki „BURSKIEGO”
  stanowiły część operacji, mającej na celu kontrolę nie tylko środowiska dziennikarskiego czy
  świata mediów133. Wszystkie plany i działania „BURSKIEGO” były każdorazowo
  analizowane i przed realizacją aprobowane przez jego zwierzchników.
  „BURSKI” zajmował się również tworzeniem i przejmowanie instytucji i firm
  zajmujących się obiegiem i przetwarzaniem informacji. Najbardziej spektakularną jego akcją
  było przejęcie na rzecz wywiadu ośrodków kultury i informacji MSZ. Jeszcze w grudniu 1991
  r. „BURSKI” został dzięki pomocy swojego kolegi, ówczesnego wiceministra kultury
  Macieja J. Ramusa134, dyrektorem biura Fundacji Kultury. Od 1993 r. „BURSKI” był również
  członkiem zarządu tej Fundacji135. Fundacja Kultury powstała pod koniec 1990 roku i
  posiadała „licencję w ramach przyznanych przez EWG limitów na prowadzenie działalności
  gospodarczej i handlowej z partnerami w ZSRR”. Najprawdopodobniej to właśnie uczyniło ją
  tak interesującą dla wywiadu, który postanowił Fundację przejąć. Decyzje o próbie przejęcia
  fundacji podjęli (po zapoznaniu się z raportem „BURSKIEGO”) ówcześni szefowie
  oddziałów Y i A, płk Konstanty Malejczyk i płk Zdzisław Żyłowski. Wkrótce później
  zasugerowane przez „BURSKIEGO” przekształcenia organizacyjno-prawne Fundacji dały
  wywiadowi wojskowemu decydujący wpływ na kierunki jej rozwoju.
  Wywiad przejął kierowanie Fundacją i użył jej do zawłaszczenia - pod względem
  organizacyjnym i finansowym - Ośrodków Kultury i Informacji za Granicą. Dokonano tego
  poprzez stworzenie (przez Fundację i państwowe przedsiębiorstwa finansowe) spółki „Dom
  Polski”. Tej z kolei spółce minister Krzysztof Skubiszewski przekazał Ośrodki Informacji i
  133 Identycznie zamierzano - poprzez ws. „TUR” (Piotr Nurowski) - działać w stosunku do nowopowstającej prywatnej stacji
  telewizyjnej POLSAT.
  134 M. J. Ramus, od 1.3.1991 do 1.3.1992 dyrektor generalny MKiS (w randze ministra). Sprawował nadzór nad działalnością
  Biura Przekształceń Własnościowych i procesami prywatyzacyjnymi w przedsiębiorstwach podległych MKiS.
  135 W skład zarządu wchodziły osoby z b. kręgów rządowych (Andrzej Siciński, Izabela Cywińska, Elżbieta Suchocka-
  Roguska, Maciej Ramus, Andrzej Rottermund), biznesowych (Feliks Kulikowski, Tomasz Konarski, J. Romanowski,
  Aleksander Gawronik i Robert Rządca - ostatni prezes spółki Art.-B). WSI planowały pozyskanie R. Rządcy w charakterze
  tajnego współpracownika/informatora. W 1993 r. RR został zatrudniony w Wyższej Szkole Przedsiębiorczości i Zarządzania
  im. L. Koźmińskiego, do której trafiało wielu b. oficerów i współpracowników WSI. W 2005 r. został dyrektorem Centrum
  Studiów Zarządzania WSPiZ. W 2006 r. w Fundacji pozostawali jeszcze A. Siciński, F. Kulikowski, E. Suchocka-Roguska i
  A. Rottermund.
  Strona 87 z 374
  Kultury, przy czym z istniejących materiałów wynika, że z pewnością przejęto ośrodki w
  Berlinie, Mińsku, Pradze, Wiedniu i w Duesseldorfie (wraz z tym ostatnim uzyskano także
  nieruchomość będącą dotychczas własnością „Ars Polona”).
  Spółka „Dom Polski - Towarzystwo Handlu Międzynarodowego”136 powstała 23
  października 1992 r. z inicjatywy „BURSKIEGO” i doświadczonego współpracownika WSI
  ps. „SAS”. Projekt przygotowywany był w ścisłej współpracy z MSZ (działania popierali
  zwłaszcza min. Skubiszewski, który miał naciskać na szybkie załatwienie tej sprawy, dyrektor
  generalny MSZ Tomasz Drzewosowski oraz Podsekretarz Stanu w MKiS Piotr
  Łukasiewicz137). Akt założycielski podpisali przedstawiciele KIG (w porozumieniu i za
  wiedzą min. Andrzeja Arendarskiego), PAIZ i Business Foundation, w tym m.in. Izabela
  Cywińska, Bogdan Chojna, Andrzej Sadkowski i Andrzej Voigt.
  Celem spółki miało być „wypracowywanie środków finansowych na promocję kultury
  polskiej za granicą oraz prowadzenie działalności gospodarczej, handlowej i promocyjnej
  wszystkiego, co polskie (przy wykorzystaniu znaku i godła „Teraz Polska”)”. Najważniejsze
  było jednak przejęcie Instytutów i Ośrodków Kultury Polskiej za granicą oraz „wyjście na
  Wschód i zarabianie na interesach tranzytowych Niemcy - kraje b. ZSRR”.
  Dokumenty spółki zostały tak przygotowane, aby zarząd fundacji miał bezpośredni
  wpływ (poprzez prezesa spółki) na obsadę personalną firmy i kierunki jej działania. Prezesem
  zaś został, dzięki staraniom „BURSKIEGO” wspomniany współpracownik WSI ps. „SAS”.
  „BURSKI” przeprowadził w tej sprawie rozmowy w MKiS (z min. prof. Andrzejem
  Sicińskim) i MSZ oraz z wymienionym wyżej zarządem Fundacji, który miał decydujący
  wpływ na powołanie prezesa nowej spółki. W raporcie dla centrali „BURSKI” stwierdzał z
  dumą, że „w gestii MSZ pozostało jedynie prawo do nadzoru nad częścią instytutów o statusie
  dyplomatycznym, poprzez wyznaczanie dyrektorów (na istniejących dotychczas zasadach).
  Dyrektorzy ci jednak nie mieli wpływu na działalność spółki w części handlowej instytutów.”
  Na uwagę zasługuje udział w tym przedsięwzięciu firmy „Ars Polona”, która przekazała
  nieodpłatnie MSZ nieruchomość w Dusseldorfie, choć teoretycznie rzecz biorąc nie miała do
  niej tytułu prawnego (mieścił się tam Instytut Kultury Polskiej). Pośrednikiem był likwidator
  RSW Prasa, zgodę wydało MKiS a MSZ przekazało go, również nieodpłatnie, Fundacji
  Kultury, ta zaś - spółce „Dom Polski”. Ośrodek, i dotąd prawdopodobnie wykorzystywany
  136 Firma wpisana do KRS w 2004 r. W składzie Rady Nadzorczej spółki widnieje Janusz Bryś, czyli prawdopodobnie ta
  sama osoba, która umożliwiła „BURSKIEMU” zatrudnienie w „Paged Papier Market SA” (Bryś był prezesem zarządu tej
  spółki). O powiązaniach „Domu Polskiego” z „Pagedem” świadczą też dokumenty z 1992 r. (wstępne rozmowy na
  przekazanie „Domowi” całego asortymentu handlowego „Pagedu”).
  137 Kierownik resortu kultury i sztuki w rządzie Hanny Suchockiej.
  Strona 88 z 374
  przez wywiad, wrócił do niego, tym razem już z prawnym tytułem własności. Rozmowy z
  „Ars Poloną” w imieniu Fundacji prowadził „SAS”.
  W ten sposób WSI uzyskały sieć spółek na całym świecie i zamiast na uzyskiwaniu
  informacji skupiło się na organizowaniu na koszt państwa polskiego własnej infrastruktury
  gospodarczej. Działania te akceptowali płk Konstanty Malejczyk, płk Zdzisław Żyłowski i płk
  Ryszard Sosnowski (płk K. Malejczyk 30 czerwca 1992 r. osobiście zadecydował o
  postawieniu „SASA” na czele „Domu Polskiego”).
  W 1993 r. z inicjatywy „BURSKIEGO” Fundacja Kultury podjęła rozmowy z
  urzędami centralnymi RP w celu zorganizowania Centralnego Banku Informacji (CBI). WSI
  chciały wykorzystać ten bank i jego dane do pracy informacyjnej i operacyjnej. CBI miał
  powstać w ramach opracowywanego wówczas Centrum Informacji i Kierowania („za
  świadomą lub nieświadomą zgodą BBN” - jak stwierdzał wywiad). Bank miał usprawnić
  przesyłanie informacji, koordynację działań pomiędzy urzędami, kontrolę ruchu granicznego i
  prowadzenie wywiadowni gospodarczej. Personel pracujący w CBI miał mieć bezpośredni
  dostęp do gromadzonych danych i w pewnym stopniu decydować o zakresie informacji
  przekazywanych adresatom. Burski przypuszczał, że MSW obsadzi stanowiska w CBI
  „swoimi” ludźmi i w związku z powyższym sugerował Centrali włączenie się do projektu
  poprzez MON138. W pracach MSW nad komputeryzacją i poprawą przepływu informacji
  uczestniczył również Marian Zacharski139 jako wiceprezes firmy „InterArms”, dystrybutora
  sprzętu IBM na Europę Wschodnią. Całość prac miała być koordynowana przez BBN w
  ramach opracowywanego wówczas Krajowego Centrum Informacji i Kierowania. Uwagę
  zwraca fakt, że w przedsięwzięcie to - oprócz BBN, MF, UKS, MSW, GUS, CUS i
  Telekomunikacji Polskiej - zaangażowana była bliżej nieznana szwajcarska firma PDT. Na
  działania te wydał zgodę płk Konstanty Malejczyk.
  Kolejną inicjatywą „BURSKIEGO” były starania o utworzenie firmy zajmującej się
  prowadzeniem wywiadowni gospodarczej. O tej ewentualnej firmie „BURSKI” pisał:
  „odpowiednio pokierowana organizacyjnie pozwoli na przeniesienie pod przykrycie
  wskazanych komórek operacyjnych Centrali”.
  Podczas prac Komisji Weryfikacyjnej ujawniono także wiele przypadków wywierania
  przez żołnierzy WSI wpływu na środowisko dziennikarzy140. Oficerowie WSI podejmowali
  138 Wstępnie do pracy w CBI WSI wyznaczyły ppłk. Twarowskiego z Oddziału 5.
  139 Chodzi tu o osobę agenta wywiadu PRL, później funkcjonariusza Dep. I UOP (wywiad).
  140 Komisja ustaliła nazwiska wielu dziennikarzy i osób pracujących w mediach a współpracujących z WSI (lista w Aneksie
  nr 16). W wielu przypadkach można uznać, iż współpraca ta była uzasadniona operacyjnymi potrzebami wywiadu lub
  (częściej) kontrwywiadu. Częściej jednak werbunek i współpraca nie były związane z ustawowo uzasadnionymi zadaniami
  WSI. Warto przytoczyć niektóre przypadki ujawnionych w trakcie wysłuchań przed KW współpracowników wśród
  Strona 89 z 374
  wobec dziennikarzy działania inspirujące, których zasadniczym celem było kreowanie
  określonego obrazu danego zdarzenia bądź zjawiska. Zazwyczaj działo się to wówczas, gdy w
  grę wchodziły interesy WSI lub mające z nimi związek. Stosowaną zazwyczaj w tego typu
  działaniach metodą było prowadzenie przez oficerów WSI rozmów z dziennikarzami, którym
  przekazywano określone informację, bądź podsyłanie dziennikarzom - zazwyczaj przez osoby
  trzecie - przygotowanych przez siebie materiałów informacyjnych.
  Przykładem działań inspirujących WSI w mediach była publicystyka
  współpracowników tych służb o pseudonimach „SKRYBA” i „DROMADER”. W tekstach
  publikowanych w prasie wojskowej angażowali się oni w promowanie oferty firmy Patria
  Vehicles Oy na kołowy transporter opancerzony. Pisząc artykuł „SKRYBA” podkreślał tylko
  pozytywne wyniki testów na KTO, nie uwzględniał wad technicznych sprzętu a ponadto
  mocno uwypuklał, że przeprowadzane próby przebiegały korzystnie dla KTO. Stwierdził
  nawet: „Jak na razie, wszystko przebiega zgodnie z harmonogramem”141.
  Oficer prowadzący zadaniował „SKRYBĘ” na zdobycie dokumentacji fotograficznej i
  informacji na temat AMV PATRIA142. Natomiast „SKRYBA” w trakcie spotkania z oficerem
  prowadzącym krytykował dziennikarkę prasy wojskowej (również współpracownika WSI,
  tyle że o pseudonimie „SARIS”). Jego zdaniem dziennikarka ta wykazała się „całkowitym
  brakiem podstawowej nawet wiedzy z zakresu wojskowości i prezentowanego sprzętu.
  Podczas poczęstunku wywołała zamieszanie ostro krytykując jednego z gości za nietaktowne
  jej zdaniem, zachowanie”. W ocenie „SKRYBY” zachowanie krytykowanej przez „SARIS”
  osoby nie dawało żadnych podstaw do takiej reakcji143
  Natomiast „DROMADER” opublikował tekst chwalący umowę zawartą z firmą Patria
  Vehicles Oy. Stwierdził, że kontrakt ten uratował Wojskowe Zakłady w Siemianowicach.
  Minimalizował problemy przetargowe: „Zgodnie z konstrukcją przetargu, kwestie zgodności
  z założeniami taktyczno-technicznymi (ok. 100 parametrów) zostały potraktowane
  marginalnie”. Pisał - również w samych superlatywach - o wybranym pojeździe: „Jak
  podkreślają przedstawiciele Patria Vehicles, AMV był jedynym z oferowanych w Polsce
  pojazdów, w którym już na etapie projektowania wzięto pod uwagę konieczność redukcji
  dziennikarzy. Informator ps. „SZWED” już po pozyskaniu pracował w latach 2002-2003 w Radio Parlament. Informatorem
  WSI był też WS „DROMADER”, dziennikarz miesięcznika „Raport WTO”. WS „KORNEL” był prezesem fundacji
  ANKRA. W 2001 r. kontynuowano współpracę z byłym pracownikiem telewizji Szczecin, zarejestrowanym jako WS
  „MARCIN”. Prowadzona była tajna współpracy z byłym dziennikarzem (korespondentem Informacyjnej Agencji Radiowej),
  a następnie przedsiębiorcą o ps. „AWIW”.
  141 A. Kiński, Sprawdzian Rosomaka, „Nowa Technika Wojskowa”, wrzesień 2004.
  142 Teczka współpracownika ps. „Skryba”, tom II. Notatka ze spotkania przeprowadzonego ze współpracownikiem ps.
  „Skryba”, k. 22.
  143 Teczka współpracownika ps. „Skryba”, tom II. Notatka ze spotkania przeprowadzonego ze współpracownikiem ps.
  „Skryba”, k. 77.
  Strona 90 z 374
  wizerunku termicznego, elektromagnetycznego i akustycznego, co ma istotne znaczenie dla
  jego przetrwania na polu walki przyszłości”144. Tymczasem już wtedy istniały wiarygodne
  informacje, że AMV „PATRIA” nie spełnia szeregu parametrów (np. masy bojowej, zasięgu i
  prędkości pływania). W opinii ekspertów pojazd był prototypem, który nie znajdował się ani
  w produkcji, ani na wyposażeniu żadnej armii.
  Kolejnym przykładem tego rodzaju inspiracji były działania jakie podejmował mjr
  Mieczysław Tryliński w odniesieniu do tzw. „wojny alkoholowej”, w którą zaangażowane
  były m.in. WSI. W sierpniu 1998 r. mjr Tryliński odbył m.in. spotkanie z red. Piotrem
  Najsztubem i red. Maciejem Gorzelińskim, którym udzielił ściśle ukierunkowanych
  informacji o działaniach inwestorów na polskim rynku alkoholowym, w efekcie czego dwaj
  wymienieni dziennikarze zamieścili w Internecie artykuł „Belvedere wojna”. Z inspiracji mjr.
  Trylińskiego powstał również artykuł Michała Matysa „Czyja wódka” (w „Gazecie
  Wyborczej”) oraz artykuł Henryka Schulza „Wódka Marsyliankę śpiewa” (w „Nie”). Celem
  tej inspiracji było wsparcie pragnącej zainwestować na polskim rynku alkoholowym
  francuskiej firmy EURO-AGRO, która należała do K. Trylińskiego, brata mjr. M.
  Trylińskiego 145.
  Z akt WSI wynika, że korzystano z usług wielu tajnych współpracowników w
  środowisku mediów. Do najgłośniejszych należeli m.in. Krzysztof Mroziewicz146 ps.
  „SENGI” (dziennikarz PAP, „Polityki” i TVP); Maciej Górski147 ps. „GUSTAW” (wiceprezes
  PAI S.A.); Andrzej Nierychło ps. „SĄSIAD” (dziennikarz „Kuriera Polskiego” i redaktor
  naczelny „Przeglądu Tygodniowego”); Jerzy Tepli ps. „EUREKO” (dziennikarz i
  korespondent „Polsatu” w Niemczech); Piotr Nurowski148 ps. „TUR” (wiceprezes „Polsatu”;
  oficerowie WSI liczyli m.in. na to, że Nurowski pomoże im w nawiązaniu współpracy z
  właścicielem „Polsatu”, Zygmuntem Solorzem149); Rafał Steffen150 ps. „JERICHO” (prezes
  144 G. Hołdanowicz, Zwycięstwo Finów – nadzieja dla Siemianowic, „Raport” 01/03
  145 Teczka żołnierza WSI - Mieczysław Tryliński.
  146 Teczka Personalna - Mroziewicz Krzysztof. W całości dotyczy K. Mroziewicza ps. „SENGI”, dziennikarza PAP,
  „Polityki” oraz TVP (program „7 Dni Świat”). Zwerbowany w 1983 r. jako tajny współpracownik w Indiach. Współpracował
  jeszcze na przełomie 1991/92 r. Ostatnio na kontakcie płk. Mirosława Kosierkiewicza (lata 1988-1991).
  147 Teczka personalna Oddziału 2 zawiera notatkę z 24 I 1995 r. (podpisaną przez płk. Ryszarda Nieczypora i zaakceptowaną
  przez płk. Marka Dukaczewskiego), z której wynika, że „GUSTAW” (wiceprezes PAI) Maciej Górski otrzymał zadanie
  „lobbowania” tematyki związanej z wojskiem w środkach masowego przekazu.
  148 Teczka personalna współpracownika „TUR”. Wynika z niej, że Piotr Jan Nurowski został zwerbowany do współpracy z
  wywiadem wojskowym PRL w 1985 r. Po 1990 r. kontynuował współpracę z Zarządem II WSI, realizując m.in. zadania dla
  Oddziału Y. W jednej z notatek czytamy, że „Gen. Malejczyk poprosił współpracownika o zdjęcie z anteny
  kontrowersyjnego programu o tzw. `fali` w wojsku. „Tur” obiecał to uczynić.”
  149 Zygmunt Solorz już w latach 80. został współpracownikiem wywiadu Służby Bezpieczeństwa. IPN. Jacket nr. 9468
  150 Teczka personalna „JERICHO” oraz Teczka pracy „JERICHO” dotyczą współpracy Rafała Steffena ps. „JERICHO” z
  Zarządem II WSI w latach 2002-2003. Powodem zainteresowania WSI jego osobą był fakt kierowania PAI S.A.
  Strona 91 z 374
  PAI S.A.); Milan Subotić151 ps. „MILAN” (dziennikarz TVP, potem wicedyrektor ds.
  programowych TVN; oficer, który rozpracowywał i zwerbował M. Suboticia do współpracy z
  WSI, podczas pracy jako attache w Korei utrzymywał zażyłe stosunki z kadrowym oficerem
  GRU, ppłk. Siergiejem Kozyriewem, a w latach 1982-83 był na kursie w Moskwie); A.
  Bilika152, ps. „GORDON” (redaktora naczelnego Dziennika Telewizyjnego TVP).
  W zasobie archiwalnym WSI znajduje się teczka personalna dotycząca współpracy w
  latach 1994-2000 z Zarządem Wywiadu WSI Andrzeja Madery ps. „CHARON”, dziennikarza
  gazety „Nowiny” w Rzeszowie oraz Tygodnika „Ład” w Warszawie153. Andrzej Madera
  został pozyskany do współpracy z Zarządem Wywiadu WSI w 1994 r. w Rzeszowie przez
  kpt. Leszka Piotra. „CHARON” otrzymywał głównie zadania z zakresu typowania osób do
  współpracy z WSI. Współpracę z „CHARONEM” rozwiązano formalnie we wrześniu 1999
  r., w związku z jego „zaangażowaniem w działalność polityczną w strukturze jednej z partii
  prawicowych, skupiającej się wokół osoby byłego Prezydenta RP” oraz „utratą możliwości
  wywiadowczych”. W materiałach brak jest jakiejkolwiek informacji o zakomunikowaniu
  współpracownikowi faktu zerwania z nim współpracy.
  Poprzez dobrze usytuowane osobowe źródła informacji WSI dysponowały bieżącym
  przeglądem stanu kadrowego w mediach i interesującymi kontaktami politycznymi. WSI
  starały się zwerbować do współpracy takie osoby w mediach, które gwarantowały kontrolę
  środowiska dziennikarskiego. Do osobistego prowadzenia agentury w mediach publicznych i
  komercyjnych angażował się także gen. Konstanty Malejczyk. Osobiście prowadził m.in.
  Sławomira Prządę154 ps. „TEKLA” (kierownika „Teleexpressu” w TVP 1, który przekazywał
  WSI pisemne analizy rynku prasowego w Polsce, ich sytuacji kapitałowej m.in. po likwidacji
  RSW „Ruch” oraz poziomu inwestycji zagranicznych w rynek prasowy w Polsce). K.
  Malejczyk interesował się także kształtem ustawy prawo prasowe. Posiłkował się tu
  151 Teczka personalna współpracownika „MILAN”. Milan Subotic został zwerbowany przez Zarząd II Sztabu Generalnego
  LWP w 1984 r. Po 1990 r. uznano go za obiecujące źródło. Ponownie wywiad wojskowy zainteresował się nim w 2002 r.
  152 Teczka pracy, k. 138-139, Andrzej Bilik został współpracownikiem wywiadu wojskowego od lipca 1965 r. W latach
  1967-1984 wielokrotnie znajdował się w zainteresowaniu Departamentu I MSW. Wskutek odmowy współpracy z wywiad
  cywilny usiłował go zdyskredytować wobec wywiadu wojskowego. Od 1988 r. często kontaktował się z kierownictwem
  wywiadu wojskowego. Z tych spotkań nie sporządzano żadnych notatek.
  153 Od grudnia 2005 do maja 2006 r. pełnił funkcję Wiceprzewodniczącego Rady Nadzorczej spółki „Nafta Polska” S.A.
  oraz Prezesa Zarządu tej spółki. W okresie pełnienia funkcji Prezesa Zarządu spółki „Nafta Polska” S.A., zawarł dwie
  umowy prywatyzacyjne z niemiecką firmą PCC AG na sprzedaż pakietu kontrolnego akcji spółek chemicznych: Zakłady
  Azotowe Kędzierzyn-Koźle S.A. (ZAK S.A.) oraz Zakłady Azotowe Tarnów S.A. (ZAT S.A.). W chwili obecnej, ze
  względu na zastrzeżenia Ministra Skarbu Państwa, trwa kontrola procesu prywatyzacji w/w spółek, prowadzona przez
  Najwyższą Izbę Kontroli oraz Departament Kontroli MSP. Andrzej Madera złożył rezygnację z funkcji
  Wiceprzewodniczącego Rady Nadzorczej „Nafta Polska” S.A. w maju 2006 r. po tym, gdy ujawniono publicznie fakt
  powołania z jego rekomendacji na stanowisko Prezesa Zarządu ZAK S.A. - Wojciecha Zaremby, byłego wysokiego oficera
  wywiadu PRL. Andrzejem Maderą w latach 2005-2006 zainteresowany był Departament Przeciwdziałania Korupcji ABW.
  154 Teczka personalna ps. „Tekla”, dotycząca współpracy z WSI (lata 1995-1999) Sławomira Przędy ps. „Tekla” - kierownika
  „Teleexpressu” w TVP 1.
  Strona 92 z 374
  obszernymi ekspertyzami „TEKLI”. Kiedy S. Prząda ps. „TEKLA” stracił pracę w TVP, gen.
  Malejczyk obiecał mu znalezienie pracy w „jednej z gazet”155.
  Informatorem WSI był również Andrzej Ledwoch. Do współpracy został wytypowany
  jeszcze jako absolwent Wydziału Zarządzania UW i Podyplomowego Studium
  Dziennikarskiego UW oraz student Instytutu Krajów Rozwijających się Wydziału Geografii
  UW. 6 października 1989 r. mjr Zbigniew Demski (jego późniejszy oficer prowadzący) uznał,
  że za werbunkiem przemawia wykształcenie A. Ledwocha i fakt, że wkrótce planował objąć
  pracę w Polskiej Agencji Prasowej. Po spotkaniu z kandydatem 30 stycznia 1991 r. ppłk
  Zbigniew Demski wnioskował o wykorzystanie go przez Wywiad Wojskowy. Odtąd A.
  Ledwoch posługiwał się w pracy operacyjnej pseudonimem „ALF”. W momencie rekrutacji
  Ledwoch pracował w „Trybunie”, a następnie w redagowanej przez Krzysztofa T. Toeplitza
  „Nowej Europie”, gdzie wszedł do zespołu obsługi parlamentarnej. Współpraca z „ALFEM”
  okazała się na tyle obiecująca, że doszło do spotkania „ALFA” i oficera prowadzącego z ppłk
  Gryzą (występującym pod ps. „Grymski”), szefem Oddziału Centrali Wywiadu Wojskowego.
  Jednym z tematów był sposób opisywania WSI „na łamach polskiej prasy codziennej”. Po
  takiej inspiracji „ALF” zobowiązał się opublikować w „Nowej Europie” oparty na
  materiałach dostarczonych mu przez ppłk. Gryzę i ppłk. Demskiego artykuł ukazujący w
  pozytywnym świetle. Podczas spotkania 3 września 1992 r. Ledwoch zobowiązał się
  przygotować konspekty dwóch artykułów: jeden o aferze w Przedsiębiorstwie „Łucznik”,
  drugi omawiający problematykę handlu bronią. Teksty te po konsultacji miały zostać
  opublikowane w prasie.
  W dokumentach zachowały się materiały konsultacyjne, związane z
  przygotowywaniem wspomnianych artykułów. Są tam „Tezy do artykułu nt. WSI”,
  opracowane przez kapitana Chymkowskiego 2 października 1992 r., sugestie odnośnie
  sposobu przedstawienia „historii służb wywiadowczych” oraz informacje o strukturze WSI,
  opracowane przez kontradmirała rezerwy Cz. Wawrzyniaka.
  Kolejne konsultacje „ALFY” (9 i 14 października 1992 r.) zaowocowały
  przygotowaniem i omówieniem tekstu o reorganizacji służb specjalnych. Już w pierwszym
  zdaniu znajdujemy tam sugestię, że reorganizacja służb jest szkodliwa, bo rzekomo
  spowoduje wciągnięcie wywiadu w „gry polityczne”. W aktach znajdujemy też gotowy,
  skonsultowany i wydrukowany artykuł pt. „Tajne puzzle”, podpisany nazwiskiem Andrzeja
  Ledwocha i opublikowany w „Nowej Europie” 22-23 października 1992 r.
  155 Teczka personalna ps. „TEKLA”.
  Strona 93 z 374
  W uznaniu zasług Andrzej Ledwoch został tajnym współpracownikiem zwolnionym z
  obowiązku złożenia „podpisu pod deklaracją współpracy”. Co najmniej od 3 listopada 1992 r.
  Ledwoch posługiwał się pseudonimem ps. „LANED”. Od lipca 1994 r. Ledwoch pracował
  także w redakcji czasopisma „Teraz”, redagowanego przez Andrzeja Bilika. Należał tam do
  7-osobowej Rady Redakcyjnej, zbierającej się w budynku przedsiębiorstwa „Polskie
  Nagrania”. Pracował tam także po zmianach własnościowych, gdy firma zmieniła nazwę na
  „Super Ekspress”. 1 maja 1995 r. odszedł z redakcji na własną prośbę. Wkrótce podjął pracę
  w redakcji „Gazety Bankowej”, którą oceniał jako najbardziej prestiżowy i najlepiej opłacany
  polski tygodnik.
  „LANED” przejawiał znaczną aktywność w typowaniu kandydatów na
  współpracowników. Wskazywał w tym celu Marię Kulczycką (swoją koleżankę z redakcji
  „Nowej Europy”), Dorotę Bardzińską (z redakcji „Sztandaru Młodych”), Marię Graczyk
  (dziennikarkę tygodnika „Wprost”) i Jarosława Srokę z „Gazety Bankowej”. Od 1996 r.
  „LANED” pracował na stanowisku rzecznika prasowego prezesa BGŻ. Kontynuował tam
  pracę typowniczą i zbierał informacje o podmiotach gospodarczych. W dokumentacji
  „LANEDA” zachowała się wzmianka z listopada 1992 r. o zaplanowanym wynagrodzeniu
  upominkiem rzeczowym w kwocie do 500 tys. starych złotych ze środków operacyjnych
  Oddziału IV.156
  Przykładem aktywnej roli służb w sferze mediów była sprawa związana z
  „Przeglądem Międzynarodowym”, dodatkiem do „Trybuny Śląskiej”157, który został
  powołany przez WSI w połowie lat 90. W inicjatywę tę zaangażowani byli m.in. gen. K.
  Malejczyk i gen. M. Dukaczewski. Jednym z realizatorów przedsięwzięcia był Grzegorz
  Woźniak ps. „CEZAR”158, znany i doświadczony dziennikarz, zajmujący się problematyką
  międzynarodową. 3 marca 1994 r. Woźniak spotkał się z ppłk. Jerzym Gajewskim i kmdr.
  S.T. jako kandydat na współpracownika o pseudonimie „CEZAR”. Postanowiono, że
  Woźniak będzie działał w ramach Grupy Wywiadowczej „GROT”, działającej pod
  przykryciem jako miesięcznik „Przegląd Międzynarodowy”. Redakcja gazety mieściła się w
  Warszawie przy ul. Koszykowej.
  „CEZAR” został zaakceptowany przez „EUREKĘ”, organizatora Grupy
  Wywiadowczej „GROT” i przez wydawcę „Przeglądu Międzynarodowego” (równocześnie
  redaktora naczelnego „Trybuny Śląskiej”). Woźniak zgodził się zostać sekretarzem redakcji
  156 Teczka personalna ps. „LANED”.
  157 W inicjatywie prowadzenia „Przeglądu Międzynarodowego” brała udział także dziennikarka „Trybuny Śląskiej” Edyta
  Maluta-Gąsior, która równocześnie była tzw. OPP (oficerem pod przykryciem) ps. „KRYSTYNA”.
  158 Zeszyt kandydata „Cezar”.
  Strona 94 z 374
  „Przeglądu Międzynarodowego” i jego kierownikiem w Warszawie, co sugeruje zamiar
  organizowania oddziałów terenowych „Przeglądu”. Wywiad zastrzegł sobie dostęp do
  wszelkich informacji oraz prawo wglądu w artykuły i ewentualnego wstrzymywania ich
  publikacji (przy zachowaniu prawa autora do honorarium). „Przegląd” miał zlecać
  opracowania znanym publicystom, politykom i specjalistom. Jednym z argumentów za
  zwerbowaniem Woźniaka był jego „łatwy dostęp do czołowych polityków tak w kraju, jak i
  zagranicą”159. Tajny współpracownik „CEZAR” został zaakceptowany przez kmdr. Dypl.
  Jerzego Żaka (11.04.1994) i płk. Konstantego Malejczyka. Miesięczne honoraria „CEZARA”
  wynosiły 1200 marek, a w dokumentacji zachowało się 18 pokwitowań na powyższą kwotę,
  podpisanych nazwiskiem współpracownika.
  Przełom w pracy „CEZARA” nastąpił 12 kwietnia 1995 r., kiedy poinformował on
  oficera prowadzącego (ppłk. Jerzego Gajewskiego) o zamiarze prowadzenia telewizyjnej
  kampanii wyborczej Aleksandra Kwaśniewskiego, kandydata na Prezydenta RP (wcześniej
  pracował w kampanii SdRP do Sejmu i Senatu RP). Oficer uznał, że WSI oczekiwały
  „większego zaangażowania” Woźniaka nawet przed rozpoczęciem kampanii wyborczej. W
  konsekwencji postanowiono obniżyć jego zarobki o połowę. Współpraca „CEZARA” z WSI
  trwała około 9 miesięcy. Oceniano ją jednak krytycznie. W konsekwencji takiej oceny
  „CEZARA” na wniosek oficera prowadzącego postanowiono zrezygnować z jego
  współpracy. Zachowana dokumentacja nie pozwala na skonfrontowanie tych ocen z
  dokumentami.
  Współpracownikiem WSI był również Krzysztof Marcin Krzyszycha160. Studiował on
  w Moskiewskim Instytucie Stosunków Międzynarodowych, skąd po dwóch latach przeniósł
  się do Mińska, gdzie ukończył studia na Wydziale Dziennikarstwa Radiowo-Telewizyjnego.
  Jego rozpracowywanie przez wywiad wojskowy rozpoczęto 25 lutego 1993 r., na podstawie
  bezpośredniej rozmowy.
  W momencie wytypowania do współpracy z wywiadem Krzyszycha pracował jako
  dziennikarz w lubelskim dzienniku „Ekspress Fakty”. Został wytypowany do współpracy
  przez ppłk. Roberta Łuczkiewicza. 24 sierpnia 1993 r. podpisał deklarację współpracy z
  wywiadem, uzyskując status tajnego współpracownika o pseudonimie „TERON”. Zdaniem
  oficera wywiadu, „pracując jako dziennikarz Krzyszycha ma możliwość zbierania materiałów
  i informacji”. Może „stanowić (…) źródło, naprowadzeń na interesujące osoby” i „posiada
  159 Patrz Zeszyt kandydata „Cezar”, „Wniosek o pozyskanie w charakterze informatora świadomego Pana Grzegorza
  Woźniaka, pseudonim „Cezar”, zatwierdzony przez płk. Konstantego Malejczyka, szefa Zarządu II”; k. 11
  160 Teczka personalna „TERON”.
  Strona 95 z 374
  możliwości legendowanego wyjazdu za granice”. Ważnym argumentem była także znajomość
  innych krajów i języków.
  Od 2 listopada 1993 do 30 kwietnia 1995 r. Krzyszycha pracował jako cywilny starszy
  specjalista w Jednostce Wojskowej 3362. Następnie od września 1994 r. do kwietnia 1995 r.
  był zatrudniony na umowę zlecenie w Stowarzyszeniu „Wspólnota Polska”. Jego akta były
  prowadzone bardzo niedbale, niezbyt wyraźnie precyzując status współpracownika, ale
  niewątpliwie był tajnym współpracownikiem.
  W trakcie kursu wywiadowczego Krzyszycha był namawiany do kontynuowania
  kariery dziennikarskiej (wśród namawiających na pewno był płk Marek Dukaczewski).
  Skierowano go też do „Kuriera Polskiego”, „pod opiekę” dziennikarza Andrzeja Nierychło
  (obecnie wydawcę „Pulsu Biznesu”, jednak Krzyszycha nie wykazał poważniejszego
  zainteresowania tego rodzaju pracą. Od sierpnia do 31 października 1993 r. pracował w
  warszawskiej firmie „Public Relations Center”.
  W maju 1997 r. Krzyszycha podjął pracę w Kancelarii Senatu RP - początkowo jako
  specjalista Działu Studiów i Analiz, a następnie w Biurze Informacji i Dokumentacji
  Senackiej. „TERON” nawiązał kontakt z Krakowskim Ośrodkiem Myśli Politycznej, o czym
  poinformował oficera prowadzącego.
  W aktach Krzyszychy zachowały się niepełne zestawienia kosztów poniesionych na
  jego wynagrodzenie i rachunki opłacone podczas spotkań w lokalach. Od 8 marca do 24 lipca
  1993 r. wypłacono mu ponad 1,8 mln zł, z czego 422.200 zł za rozpracowywanie różnych
  osób (licząc z kosztami poczęstunków). Inne jego tytuły do wynagrodzenia to sporządzanie
  różnego rodzaju opracowań i tłumaczeń obcojęzycznych tekstów oraz dostarczanie
  materiałów. Zachowały się dwa pokwitowania „TERONA” na łączną kwotę 650.000 starych
  zł, podpisane nazwiskiem współpracownika.
  Z czasem „TERON” bywał oceniany krytycznie: emocjonalny. Ostatecznie 14
  stycznia 2003 r. mjr Ryszard Sztorc polecił zaprzestać dalszej współpracy.
  WSI swoje działania koncentrowały także na werbowaniu znanych publicystów,
  wywodzących się z opozycji solidarnościowej, którzy pośrednio lub bezpośrednio mieli
  wpływ na życie polityczne kraju, gdyż m.in. wykorzystywano ich jako konsultantów:
  Andrzeja Grajewskiego161 ps. „MUZYK” (dziennikarza, późniejszego członka Kolegium IPN
  161 Teczka - Andrzej Grajewski. W teczce zachowane są: własnoręcznie wypełniona „Ankieta Osobowa” dla kandydujących
  do służby oraz życiorys. W kwestionariuszu A. Grajewski napisał m.in.: „w 1990 r. luźno współpracowałem z Biurem Analiz
  UOP”. Z lektury teczki konsultanta ps. „MUZYK” wynika, że intensywne kontakty z WSI A. Grajewski utrzymywał w
  latach 1992-93. Wypłacono mu 15 mln starych złotych. Współpracę z konsultantem ps. „MUZYK” podjęto ponownie w
  1995 r., choć miał on wówczas pewne opory związane ze zwycięstwem Aleksandra Kwaśniewskiego w wyborach
  prezydenckich. W aktach brak informacji o przyczynach zaniechania dalszej współpracy bądź o jej kontynuacji.
  Strona 96 z 374
  i zastępcę redaktora naczelnego „Gościa Niedzielnego”) oraz Jerzego Marka Nowakowskiego
  ps. „FALKOWSKI” (dziennikarza „Wprost”, publicysty i komentatora telewizyjnego)162.
  Z analizy materiałów archiwalnych dotyczących Andrzeja Grajewskiego wynika, że 7
  września 1992 r. płk Z. Jachniak kontakt z „MUZYKIEM” nawiązał w miejscu jego
  zamieszkania. „MUZYKOWI” przekazano wykaz tematów, którymi zainteresowane były
  WSI, oraz prośbę o zebranie materiałów informacyjnych i opracowania. Data tego spotkania
  nie jest jednak początkiem kontaktów „MUZYKA” z oficerami WSI, albowiem z treści
  dowiadujemy się, że takie spotkania - m.in. z ówczesnym szefem WSI płk Izydorczykiem
  oraz z szefem BSiA WSI płk Woźniakiem - miały miejsce już wcześniej. Pewne jest, że 7
  września 1992 r. „MUZYK” w trakcie spotkania z oficerem ZWW WSI zgodził się
  przekazywać materiały informacyjne i opracowania na temat sytuacji w Europie Środkowo-
  Wschodniej. Jako powód podjęcia współpracy „MUZYK” podał fakt wcześniejszego
  związania z WSI, co miało nastąpić z inspiracji wiceministra B. Komorowskiego. Wg.
  zapisów oficerów WSI w trakcie kolejnego spotkania „MUZYK” 2 grudnia 1992 r. wystąpić
  miał do przedstawicieli WSI (płk Woźniak, płk Pągowski i płk Łączyński) z ofertą pomocy w
  działaniach mających na celu publikowanie w prasie korzystnych dla WSI artykułów
  prasowych, a także podjęcia w prasie akcji dezinformacyjnych. Jako istotną okoliczność
  oferowanej WSI pomocy miał wskazać fakt, że będąc w przeszłości likwidatorem RSW miał
  wpływ na obsadę redaktorów naczelnych wielu tytułów prasowych i z tego względu ma
  możliwości wpływania na tematykę wielu publikacji prasowych m.in. w „Życiu Warszawy” i
  w „Dzienniku Zachodnim”. Grajewski zaprzecza tej relacji twierdząc, że jest sfałszowana a
  jego współpraca ograniczała się do roli konsultanta. Kwestionuje też część podpisów pod
  potwierdzeniem poboru pieniędzy uznając je za sfałszowane.
  W trakcie kolejnego spotkania, 10 grudnia 1992 r., formalnie nadano Grajewskiemu (z
  uwagi na realizowanie - poza zadaniami stawianymi konsultantowi - również zadań
  operacyjnych) pseudonim „MUZYK”, którym od tego momentu sygnował pokwitowania
  odbioru pieniędzy. Zasadniczym owocem tego spotkania było ukierunkowanie przez płk.
  Łączyńskiego i płk. Jachniaka pracy „MUZYKA” w - jak zaznaczono - „sprawach
  informacyjnych i operacyjnych” Wśród zadań operacyjnych postawionych „MUZYKOWI”
  były m.in. „wyszukiwanie i zaproponowanie do wykorzystania kandydatów [z] grona
  dziennikarzy, w tym mogących jak „Muzyk” prowadzić działalność informacyjną”. W
  związku z dalszym pogłębianiem zadań operacyjnych dla „MUZYKA” zorganizowano mu
  szkolenia operacyjne. W notatce ze spotkania z „MUZYKIEM” 21 stycznia 1993 r.
  162 Teczka pracy „JMN” dotyczy współpracy z WSI Jerzego Marka Nowakowskiego w latach 1993-1995.
  Strona 97 z 374
  odnotowano: „w zakresie działalności nieoficjalnej „Muzyk” będzie typował i wstępnie
  rozpracowywał osoby zatrudnione w ośrodku pod katem celowości i możliwości ich
  wykorzystania w działalności nieoficjalnej, typował spośród specjalistów współpracujących z
  ośrodkiem kandydatów na konsultantów i informatorów”. Andrzej Grajewski kwestionuje te
  informacje, twierdząc, że jego współpraca ograniczała się do roli konsultanta. Wyjaśnienie
  tej kwestii będzie podjęte przez Komisję Weryfikacyjną.
  Jerzy Marek Nowakowski ps. „FALKOWSKI”, pracując w charakterze konsultanta
  Wywiadu Wojskowego WSI, w 2002 r. m.in. informował o swoim zaangażowaniu w
  działalność prawicowych organizacji politycznych, w tym w ugrupowaniu Kazimierza M.
  Ujazdowskiego (SKL). Jako swoich protektorów politycznych wymieniał Czesława
  Bieleckiego z „Ruchu 100” oraz Agnieszkę Miszewską, współpracowniczkę premiera Jerzego
  Buzka. „FALKOWSKI” informował też o swojej aktywności w PiS oraz o spotkaniach
  przedstawicieli PO i PiS w związku z wyborami samorządowymi w 2002 r. „FALKOWSKI”
  prognozował wówczas, iż współpraca PiS z PO nie utrzyma się.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Konstanty Malejczyk, gen. bryg. Marek
  Dukaczewski, płk Zdzisław Żyłowski, płk Ryszard Sosnowski, płk Mirosław Kosierkiewicz,
  płk Ryszard Nieczypor, płk Z. Jachniak, płk Woźniak, płk Pągowski, płk Łączyński, ppłk
  Zbigniew Demski, ppłk Jerzy Gajewski, kmdr Jerzy Żak, ppłk Gryz, ppłk Robert
  Łuczkiewicz, mjr Mieczysław Tryliński.
  W opisanym okresie Szefami WSI byli: kadm. Czesław Wawrzyniak, gen. bryg.
  Bolesław Izydorczyk, gen. bryg. Marek Dukaczewski.
  Do 1995 roku nadzór nad działaniami Wojskowych Służb Informacyjnych na
  zasadach ogólnej odpowiedzialności za podległy resort sprawował Minister Obrony
  Narodowej. W opisanym okresie urząd ten piastowali: Janusz Onyszkiewicz, Piotr
  Kołodziejczyk, Zbigniew Okoński.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Strona 98 z 374
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Stanisław Dobrzański, Bronisław
  Komorowski i Jerzy Szmajdziński.
  Przytoczone w niniejszym rozdziale fakty powodują wątpliwość co do legalności
  postępowania żołnierzy WSI, w związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  Strona 99 z 374
  7. Nielegalny handel bronią
  Do 1989 r. monopol na handel bronią posiadał Centralny Zarząd Inżynierii,
  usytuowany w Ministerstwie Handlu Zagranicznego, a następnie w Ministerstwie Współpracy
  Gospodarczej z Zagranicą. Po wejściu w życie ustawy o działalności gospodarczej w 1989 r.
  zmieniono zakres kompetencji CZInż. i działalność handlową związaną z międzynarodowym
  obrotem bronią podjęły spółki prawa handlowego „CENZIN” oraz „CENREX”.
  Na przełomie 1991/92 r. WSI wypracowały tzw. koncepcję organizowania
  kontrwywiadowczej ochrony produkcji broni i monitoringu obrotu specjalnego przez polskie
  firmy. Uznano, że istnieje „zagrożenie prowokacjami dla bezpiecznego handlu bronią
  realizowanego przez polskie instytucje”163. Prawdziwym celem było stworzenie mechanizmu
  nielegalnego handlu bronią. W tym m.in. celu utworzono specjalny oddział zajmujący się
  tymi zagadnieniami - Oddział 6 (później: 36) Ochrony Przemysłu Zbrojeniowego w składzie
  14 stanowisk wojskowych. Od samego początku w Oddziale tym służył Marek Słoń, a
  kierowali nim m.in. oficerowie wywodzący się z Oddziału Y i szkoleni w ZSRR: Eugeniusz
  Lendzion i Cezary Lipert. Działania Oddziału 6 (36) Zarządu III były swoistym
  zabezpieczeniem interesów Zarządu II (wywiadu) WSI.
  Podstawy do monitoringu
  W istocie zamiast monitoringu autorzy tej koncepcji – K. Malejczyk i K. Głowacki
  (obaj byli w swoim czasie oficerami Oddziału Y Zarządu II) - za zgodą gen. Izydorczyka
  (uczestnika kursu GRU)164 dążyli do udziału w tym rynku i kontroli nad nim przez wojskowe
  służby specjalne. Zyski z operacji miały stanowić „pozabudżetowe źródła finansowania
  działalności wojskowych służb specjalnych”. Głównym oparciem miały być firmy stworzone
  przez Zarząd II Sztabu Generalnego LWP lub kontrolowane przez oficerów pod przykryciem
  i agentów Zarządu II.165 Taki charakter miały wytypowane do działań firmy zajmujące się
  handlem bronią: Cenrex, Steo, Falcon. Przedsięwzięcie to było - według gen. Malejczyka -
  odwzorowaniem podobnych działań prowadzanych przez UOP wobec firmy „Nat”166. Widać
  163 Jako argumentu WSI wykorzystała wydarzenia związane z aresztowaniem 10 marca 1992 r. we Frankfurcie n/Menem w
  tzw. „aferze karabinowej” gen. Wojciecha Barańskiego, wicedyrektora firmy Łucznik Rajmunda Szwondera, byłego
  wiceministra Jana Napiórkowskiego oraz trzech innych obywateli polskich, zaangażowanych w handel bronią. Wydarzenia te
  WSI uznała za prowokację amerykańskich służb celnych, która stwarzała realne zagrożenie dla handlu bronią realizowanego
  przez polskie firmy.
  164 Informacja dot. gen. B. Izydorczyka - patrz Aneks nr 17.
  165 Szereg firm założono w Wiedniu. Jedną z nich była „ITEX”, zajmująca się handlem bronią. Prowadził ją Bolesław
  Łukowski, a pracowali w niej inni oficerowie: Stanisław Terlecki i Tadeusz Koperwas.
  166 Zeznanie gen. K. Malejczyka przed sejmową Komisją ds. Służb Specjalnych, 2003 r. WSI zabiegała u Szefa SG WP
  Tadeusza Wileckiego o zgodę na sprzedaż do Łotwy broni i amunicji (pismo z 2.11.1993 r.). Teczka sprawy operacyjnego
  Strona 100 z 374
  w tym bezpośrednią ciągłość koncepcji i działań wypracowanych jeszcze w latach 80., gdy
  zyski z nielegalnego handlu bronią były jednym ze źródeł finansowania działalności
  wojskowych służb specjalnych.167
  Działania zakładające pozabudżetowe zyski z handlu bronią były, według oficerów
  WSI, prowadzone za zgodą MON. Ich podstaw prawnych kontrwywiad WSI upatrywał w
  dotyczącej działalności operacyjno-rozpoznawczej dyrektywie Ministra Obrony Narodowej J.
  Onyszkiewicza z dnia 3 grudnia 1992 r. W dyrektywie tej min. Onyszkiewicz zezwalał na
  zasilanie funduszu operacyjnego kontrwywiadu w środki finansowe uzyskiwane w wyniku
  działalności operacyjnej. Min. Onyszkiewicz podjął też decyzję, że fundusz operacyjny
  zostanie wyjęty spod kontroli innych organów państwa (np. NIK)168, co dawało
  kontrwywiadowi uprzywilejowaną pozycję.
  Skutkiem angażowania służb cywilnych i wojskowych w proceder obrotu specjalnego
  niejednokrotnie dochodziło do konkurencji polsko-polskiej, co prowadziło do wykluczenia
  rywali z negocjacji handlowych, a chęć zysku powodowała, że podejmowano się także handlu
  z przedstawicielami ugrupowań terrorystycznych.
  Dla uzyskania korzyści materialnych WSI wykorzystywały swoje uprawnienia i
  ułatwiały uzyskiwanie odpowiednich zezwoleń na prowadzenie działalności w tej sferze.
  Często do otrzymania stosownych dokumentów oficerowie WSI wykorzystywali oficerów
  działających pod przykryciem lub współpracowników zatrudnionych w odpowiednich
  komórkach organów aparatu państwowego.
  Firma Steo
  Pod pozorem realizowania celów operacyjnych Zarządu II dotyczących pozyskiwania
  opinii o sytuacji wojskowo-politycznej na Łotwie, stosunkach panujących na terenie Federacji
  Rosyjskiej i stosunkach łotewsko-rosyjskich gen. Malejczyk postanowił przeprowadzić
  kontrakt sprzedaży broni do Łotwy169. Do tych zamierzeń użył firmę Cenrex (wówczas
  kierowaną m.in. przez OPP „WIRAKOCZA”, płk Jerzego Dembowskiego) i Steo (założoną
  dla tajnego współpracownika Edwarda Ochnio ps. „TYTUS”, wcześniej już
  wykorzystywanego przez Oddział Y Zarządu II)170. Transakcja miała dostarczyć WSI
  prowizję wartości ok. 150-200 tys. USD. Zamierzenia te aprobował ówczesny szef WSI, gen.
  zabezpieczenia „M”, tom I część 2, k. 111-112
  167 O Oddziaiale Y patrz: Rozdział 2 – Finanse WSI.
  168 Teczka kontroli problemowej „F”, tom I, k. 160-164. Zobacz Aneks nr 18 do Raportu dot Dyrektywy Onyszkiewicza
  169 W dostępnych dokumentach nie odnaleziono informacji, które wskazywałyby, że te zamierzenia operacyjne przynosiły
  jakiekolwiek korzyści operacyjne.
  170 Teczka sprawy operacyjnego zabezpieczenia „M”, tom I część 2, k. 111-112. Zob. Aneks nr 19.
  Strona 101 z 374
  Izydorczyk. O przedsięwzięciu tym informował on Szefa Sztabu Generalnego WP T.
  Wileckiego171. W dostępnej dokumentacji nie odnaleziono pisemnej zgody Szefa Sztabu
  Generalnego WP.
  Ppłk Jerzy Dembowski (OPP „WIRAKOCZA”) w połowie lat 80. prowadził z
  ramienia wywiadu operacje handlu bronią z arabskimi terrorystami, a w końcu lat 80.
  kierował operacjami mającymi na celu nielegalne sprowadzanie na teren państw sowieckich
  technologii informatycznych, które były następnie dostarczane do ZSRR (na Ukrainę) i do
  Korei Północnej. W 1989 r. Dembowski na polecenie gen Władysława Seweryńskiego.
  utworzył firmę Cenrex wyprowadzając w tym celu mienie z państwowego CZInż.172
  W 1992 r. Dembowski, jeszcze jako reprezentant firmy „Cenrex”, sprzedał broń do
  Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu, które reprezentował „Menzer Galion”, a w
  rzeczywistości syryjski terrorysta Monzer Al-Kassar. Człowiek ten był zamieszany w
  zamachy terrorystyczne, w których zginęło ponad 400 osób. Jego nazwisko pojawiało się przy
  okazji eksplozji Jumbo-Jeta nad szkocką miejscowością Lockerby. J. Dembowski poznał go i
  z polecenia wywiadu wojskowego PRL prowadził z nim negocjacje dotyczące handlu bronią,
  gdy w latach 1982-87 pełnił on funkcję attache handlowego w Trypolisie (Libia).
  Transakcje Dembowskiego z Al-Kassarem zostały w 1992 r. sfinalizowane sprzedażą
  broni do Chorwacji i Somalii (objętej wówczas przez RB ONZ międzynarodowym
  embargiem na dostawy broni i sprzętu wojskowego).173 Jerzy Dembowski do realizacji tych
  transakcji wykorzystywał zarejestrowaną w Panamie firmę „Scorpion Int. Services” S.A. z
  siedzibą w Wiedniu174. Działania te miały charakter przestępczy i objęto je oskarżeniem
  prokuratorskim w 2000 r. Prokuratura Okręgowa w Gdańsku oskarżyła m.in. J.
  Dembowskiego o to, że wystawiał dokumenty, które zawierały nieprawdę co do miejsca
  przeznaczenia sprzedawanej broni i amunicji. Zamiast do Łotwy broń trafiała do
  nieustalonego odbiorcy w Somalii.175
  Ta działalność i poprzedni okres handlu bronią stały się podstawą do wytypowania
  Dembowskiego w 1992 r. przez płk. K. Malejczyka do operacji nielegalnego handlu bronią
  r.176 Istotne jest i to, że do ochrony tej operacji użyto Edwarda Ochnio („TYTUSA”), który od
  lat 80. był współpracownikiem Oddziału Y Zarządu II.
  171 Meldunek B. Izydorczyka do T. Wileckiego nr 076/W/93.
  172 Spółka „Cenrex” została powołana 31 marca 1989 r. Udziałowcami było Ministerstwo Współpracy Gospodarczej z
  Zagranicą oraz Wojewódzki Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych w Warszawie. Teczka personalna „W”, k. 5.
  173 Rezolucje ONZ nr 713/1991, 724/1991, 727/1992, 757/1992.
  174 Już od 1987 r. J. Dembowski jako przedstawiciel CZInż. handlował bronią z przedstawicielem spółki „Scorpion Int.
  Services” – Constantinem Daefermosem. Zobacz - Aneks nr 4.
  175 Czyny określone m.in. w art. 18 § 2 kk, art. 271 § 1 i 3 kk,
  176 Musiał o tym wiedzieć późniejszy gen. M. Dukaczewski, w latach 80. opiniujący płk. J. Dembowskiego.
  Strona 102 z 374
  Już w 1991 r. WSI posiadały informacje, że decydenci z MWGzZ w trakcie
  załatwiania zezwoleń na handel bronią uzyskiwali korzyści materialne. W tym przypadku
  zezwolenia miał wydawać Jan Suwiński z MWGzW177. Mechanizm procederu, według
  zachowanej notatki służbowej, wyglądał następująco: „Złożone dokumenty były kserowane i
  przekazywane do MSW, w celu sprawdzenia, co trwało ok. 6 miesięcy. Suwiński otrzymywał
  określony procent (do 50%) od zysków za przyspieszenie decyzji. Załatwiał to Jerzy
  Dembowski (…). Suwiński miał przyjmować w zamian łapówki wysokości 20-50 tys. USD.
  Według współpracownika Wojciecha W. za zezwolenie dla firmy `Net` (chodzi zapewne o
  spółkę NAT założoną przez funkcjonariuszy UOP) jej prezes Cichocki zapłacił 20 tys. USD.
  Z procederem tym związani mieli być także Leszek Grot, Leszek Gaj, płk Moraczewski i
  Andrzej Gluza. Istotną rolę miał też odgrywać wysoki urzędnik, który w grudniu 1991 r. miał
  przyjąć za wydanie zezwolenia na wywóz broni za granicę do 50 tys. USD”.178 Nikogo ze
  wskazanych tu osób nie pociągnięto do odpowiedzialności. Przeciwnie, WSI postarały się
  sprawę ukryć, a nielegalny handel bronią lepiej zorganizować. Jedyną konsekwencją tej
  sprawy było odejście Dembowskiego z Cenrexu i podjęcie przezeń pracy w Steo oraz
  przerzucenie ciężaru nielegalnego handlu bronią właśnie na Steo.
  W listopadzie 1993 r. Malejczyk poprosił pisemnie Głowackiego o pomoc w
  uzyskaniu koncesji dla firmy Steo. W piśmie tym Malejczyk informuje, że „Zgodnie z
  decyzją Ministra Obrony Narodowej Pana Piotra Kołodziejczyka (notatka nr 078/W/93)
  Zarząd Wywiadu Wojskowych Służb Informacyjnych realizuje transakcję sprzedaży Łotwie
  używanego sprzętu wojskowego i amunicji”179. K. Głowacki sprawę przekazał szefowi
  Oddziału 6 Zarządu III E. Lendzionowi, który polecił M. Słoniowi: „pilne podjęcie czynności
  zmierzających do uzyskania pozwolenia wywozowego. Sprawa znana p. Spisowi. W sprawie
  dalszych szczegółów proszę kontaktować się bezpośrednio z płk. K. Malejczykiem”.180
  Pilotując sprawy firmy Steo płk Słoń podkreślał wobec decydentów z MWGzZ, iż WSI
  zależy na szybkim i pozytywnym załatwianiu formalności. Wszelkie pozwolenia i koncesje
  177 Teczka personalna „S”. Jan Suwiński - pracownik Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy od 1984 r., członek i działacz
  PZPR, zwerbowany do współpracy z wywiadem wojskowym (ps. „SAM”) 7 marca 1985 r. przez kpt. Sławomira
  Michalskiego (k. 25 i 56), wykorzystywany przez Oddział Y, pracownik Ministerstwa Współpracy Gospodarczej z Zagranicą
  od 1987 r., od 1990 r. odpowiadał w MWGzZ za udzielanie zezwoleń i koncesjonowanie obrotu produkcją specjalną (k. 56),
  wicedyrektor „Cenzinu”, pracownik Biura Bezpieczeństwa Narodowego od 1 kwietnia 1992 r. (k. 99), wiceprezes GUC
  (1998-1999), pracownik Urzędu Wojewody Mazowieckiego (1999-2000) i właściciel firmy zajmującej się obrotem
  specjalnym (k. 103). Kontakty z „SAMEM” utrzymywali: ppłk Tadeusz Ubych, płk Jan Szczęsny i ppłk Roman Karaś. W
  1999 r. „SAM” obawiał się lustracji, która mogłaby go dosięgnąć chociażby przy okazji składania ankiety bezpieczeństwa (k.
  108). W maju 2002 r. sondowano „SAMA” pod kątem tego, czy nie zechciałby wyjechać do jednego z krajów b. ZSRR (k.
  104) w ramach zatrudnienia w placówce konsularnej (konsul, wicekonsul, kierownik punktu konsularnego). Sprawę
  zatrudnienia „SAMA” w MSZ kontynuowano również na początku 2003 r. (k. 106-107).
  178 Teczka Materiały Operacyjne Oddziału POW, k. 128-132.
  179 Teczka kontroli problemowej „F”, tom I
  180 Teczka sprawy operacyjnego zabezpieczenia „M” tom I część 2.
  Strona 103 z 374
  dla firmy Steo były załatwiane od ręki (wnioski realizowano w dniu złożenia). Mimo to broń
  w istocie przygotowywana była do nielegalnego handlu. Przemycano ją pod pozorem
  wywozu różnych towarów eksportowanych na wschód.
  W maju 1994 policja estońska przechwyciła dużą ilość pistoletów TT, w tym 2420 szt.
  z Polski. Okoliczność ta nie zraziła E. Ochnio i J. Dembowskiego, którzy kontynuowali
  współpracę z przestępcami estońskimi. Dwa lata później celnicy estońscy ujawniają kolejny
  przemyt broni z Polski - tym razem 1600 szt. pistoletów TT w kontenerach z makaronem
  należącym do firmy „Danuta” SA z Malborka. J. Dembowski i E. Ochnio wiedzieli, że
  odbiorcą tego towaru miała być estońska grupa przestępcza kierowana przez Raiło Riisa i
  Raina Raimo181. W ten sposób nastąpiło naruszenie ograniczeń wywozu i wykorzystania
  towaru, gdyż broń, podlegająca ścisłym reglamentacjom eksportowym, ponownie opuściła
  polski obszar celny – i to przy świadomości osób realizujących eksport, że trafi ona do osób
  nieuprawnionych, bo członków grupy przestępczej w Estonii. Pomimo dwukrotnych
  przypadków ujawnienia afer przemytniczych do krajów nadbałtyckich z udziałem firmy Ste,o
  nadal podtrzymywano kontakt operacyjny z jej właścicielem, o czym świadczyły notatki ze
  spotkań z E. Ochnio sporządzone przez mjr. M. Słonia182.
  Zakończona fiaskiem dostawa z 1996 r. położyła kres przestępczej działalności PHZ
  Steo w zakresie obrotu bronią i amunicją.
  Gdy afera przemytu broni do Estonii została w 1996 r. ujawniona, WSI świadomie
  wprowadziły w błąd urzędującego premiera Włodzimierza Cimoszewicza, któremu za
  pośrednictwem UOP przekazano, iż WSI nie mają informacji na temat współpracy E. Ochnio
  z wojskowymi służbami specjalnymi183. Tymczasem w ramach tej właśnie operacji Ochnio,
  będący cały czas współpracownikiem WSI, współorganizował nielegalny handel bronią z
  mafią rosyjską184 oraz z arabskimi ugrupowaniami terrorystycznymi. Kmdr Głowacki,
  odpowiadając zastępcy Szefa UOP płk Jerzemu Nóżce, pominął fakt powiązań z WSI
  właściciela firmy Steo (Ochnio) i jej przedstawiciela na Łotwie - a wcześniej dyrektora firmy
  Cenrex – ppłk. Dembowskiego185.
  181 Teczka kontroli problemowej „F”, tom I
  182 Sprawa operacyjna „B”. Teczka kontroli problemowej „F”, tom I. W załadunkach statków, w których była przemycana
  broń uczestniczyła firma „Nordtechnik”, której właściciel był także współpracownikiem WSI ps. „Bronia”.
  183 Patrz: raport sejmowej Komisji ds. Służb Specjalnych z września 2003 r. oraz Teczka sprawy operacyjnego
  zabezpieczenia „M” tom I część 2.
  184 Teczka kontroli problemowej „F”. Niezależnie od działalności PHU „Cenrex”, dostawy broni i amunicji dla grup
  przestępczych w Estonii realizowane były - przy wykorzystaniu dokumentacji wytwarzanej przez spółkę „Arnex” z Łotwy -
  również przez PHZ „Steo”.
  185 Sprawa operacyjna „B”.
  Strona 104 z 374
  O działaniach na rzecz nielegalnego handlu bronią szefowie WSI nie informowali też
  innych organów państwowych (Premiera, Prezydenta)186, zaś zyski wypracowane przez te
  firmy miały służyć jako dodatkowe źródło finansowania nie ujawnianej przed władzami
  działalności WSI187.
  Wszystkie transakcje realizowane przez Steo i Cenrex z Łotwą polegały na tym, że
  wywożone z Polski broń i amunicja były przeznaczone dla innych odbiorców niż
  wskazywano we wnioskach o wydanie pozwoleń i w Pozwoleniach Wywozu Broni i
  Amunicji. Ochnio i Dembowski celowo podawali niezgodne z prawdą miejsce przeznaczenia
  broni, by nie podawać nazw państw objętych embargiem RB ONZ.
  Pomimo zaangażowania tylu sił i środków, wielokrotnie nie udało się uzyskać
  wartościowych kontraktów handlowych dających korzyść obronną krajowi.
  Firma Falcon
  Innym tego rodzaju przedsięwzięciem biznesowym WSI było stworzenie „Falcon” sp.
  z o.o. z siedzibą w Szczecinie188. Z notatek oficera Marka Słonia wynika, że właścicielem
  firmy był współpracownik działający jako osoba zaufana (OZ) ps. „MATUS”, czyli płk rez.
  Witold Wąsikowski189. Powstanie tej firmy i jej działanie od samego początku wiązało się z
  nielegalnym uczestniczeniem WSI w działalności gospodarczej i wykorzystywaniem w tym
  celu możliwości aparatu państwowego. W marcu 1993 r. Marek Słoń przedstawił swoim
  przełożonym (E. Lendzionowi, C. Lipertowi i K. Głowackiemu) następujący projekt: „OZ
  Matus byłby przydatny jako osoba kierująca firmą specjalizującą się w transakcjach sprzętem
  specjalnym realizująca zadanie z zakresu ujawniania nielegalnych transakcji uzbrojeniem,
  przeciwdziałanie ewentualnym prowokacjom wobec polskich producentów i handlowców
  186 W odpowiedzi na pismo z-cy Szefa UOP J. Nóżki (przysłane do WSI z polecenia premiera W. Cimoszewicza) K.
  Głowacki w 16 grudnia 1996 r. informował, że WSI kontynuują „czynności wyjaśniające zmierzające do ustalenia przebiegu
  kontraktów realizowanych w latach 1992-1993 na potrzeby sił zbrojnych Łotwy przez PHZ Cenrex. O uzyskanych efektach
  poinformujemy dodatkowo”.
  187 Zobacz Aneks nr 19 (dot. notatki Malejczyka do Izydorczyka o projektowanej transakcji).
  188 Spółkę utworzono 9 kwietnia 1993 r.
  189 Teczka personalna współpracownika „Z”. W ramach dalszej współpracy W. Wąsikowskiemu nadano jeszcze inne
  pseudonimy: „WOLFGANG FRANKL” i „GUSTAW”, a po przejęciu go przez Zarząd II - „ZAAN”. Początek tajnej
  współpracy OZ „MATUS” oficer Marek Słoń datuje na lata 1980-1983. Współpracował on wtedy z Oddziałem WSW w
  Krośnie Odrzańskim. Rozwiązano z nim współpracę, gdy został powołany na stanowisko starszego specjalisty Dowódcy
  WOPLot. Ponownie podjęto z nim kontakt operacyjny po jego przejściu do Szczecina (1985 r.). Tam objął stanowisko
  dowódcy 124 PEPLot 12 Dywizji Zmechanizowanej. Jednostka ta była wówczas wyposażana w sprzęt radiolokacyjny
  produkowany przez firmę „Radwar”, która w 1988 r. podpisała kontrakt na dostawę sprzętu radiolokacyjnego do Indii.
  Dyrekcja „Radwaru”, działając „z pozycji spoza wojska” spowodowała oddelegowanie Wąsikowskiego na roczny kontrakt
  do Indii (1989-90), gdzie poznał on osoby zatrudnione w firmie „Cenzin”. OZ „MATUS” przekazywał w sposób ciągły (do
  1992 r.) „wartościowe kontrwywiadowczo informacje” ppłk. Wiesławowi Kowalskiemu, oficerowi Wydziału Kontrwywiadu
  12 DZ. Warto przypomnieć, że to ten oficer WSI w latach 1984-87 wspólnie z M. Słoniem pracowali w Oddziale III Zarządu
  WSW POW. W 2003 r. Kowalski zostaje szefem Delegatury UOP (później ABW) w Szczecinie, a jego kontakty z mafią
  paliwową - wg zeznań W. Grochulskiego - miały charakter korupcyjny.
  Strona 105 z 374
  sprzętem specjalnym. Proponuję ponadto zawrzeć z nim poprzez podstawioną osobę umowę
  handlową posiadającą moc prawną. Podstawą umowy może stanowić pożyczka udzielona
  przez centralę Matusowi co powinno zapewnić środki na wykupienie pakietu kontrolnego w
  spółce, która zostanie powołana z jego udziałem – za udzielenie, której zobowiąże się
  udostępnić dane i dokumenty o każdej transakcji i przekazywanie na ustalone konto
  określonego procentu od zysku z każdej operacji handlowej. Wielkość udzielonej pożyczki
  mogła by wynosić 10 tys. dol. amerykańskich. Z tego 2,5 tys. w gotówce a 7,5 tys. dol. jako
  wartość bezgotówkowa – wsparcie centrali dla przyznania spółce Matusa stosownych
  koncesji MSW i MWGzZ. Przyjęto by jednak pokwitowanie na sumę 10 tys. dol. ze
  zobowiązaniem do zwrotu w przypadku nie wywiązania się z zawartej umowy”190. Firma
  „Falcon” miała także przekazywać do WSI cześć zysku od każdego zrealizowanego
  zamówienia. Projektowane przedsięwzięcie oficera Marka Słonia uzyskało akceptację
  zastępcy Szefa Oddziału 6 Zarządu III Departamentu WSI ppłk. Eugeniusza Lendziona oraz
  Szefa Oddziału 6 Zarządu III Departamentu WSI ppłk. Cezarego Liperta191. Opisane działania
  zostały - jak wynika z zapisów WSI – zrealizowane, przy czym decyzje WSI zmierzały
  wprost do przejęcia handlu bronią m.in. w celu osiągnięcia zysków. W ramach działalności
  spółki „Falcon” dochodziło do przypadków wykorzystywania aparatu państwowego do
  wspierania nielegalnie działających firm. O poparciu działań handlowych firmy „Falcon”
  świadczyła korespondencja między WSI a Departamentem Obrotu Specjalnego w MWGzZ.
  14 lutego 1995 r. Andrzej Spis, wicedyrektor Departamentu Obrotu Specjalnego w
  Ministerstwie Współpracy Gospodarczej z Zagranicą, zwraca się do WSI o wyrażenie opinii
  na temat udzielenia firmie „Falcon” jednorazowej koncesji na dokonanie transakcji
  eksportowej sprzętu do Peru. 23 lutego 1995 r. szef pionu Kontrwywiadu Wojskowego, kmdr
  Kazimierz Głowacki udzielił odpowiedzi pozytywnej, w której można przeczytać m.in.:
  „Stoimy na stanowisku, że firmy uczestniczące w obsłudze obrotu specjalnego z udziałem
  MON RP poza spełnieniem określonych ustawowych wymogów formalnych muszą dawać
  rękojmię lojalności wobec interesów politycznych i obronnych państwa. Oceniamy, że
  kryteria te spełnia „Falcon” Sp. z o.o.”.
  190 Teczka personalna współpracownika „Z”, k. 25.
  191 Ppłk Lipert zaakceptował projekt Marka Słonia słowami: „Propozycja założenia przez „Matusa” spółki z naszym
  udziałem przy zabezpieczeniu względów formalno-prawnych i odpowiednich wymogów konspiracji, wydaje się być
  interesująca ze względu na możliwość uzyskiwania informacji (kanalizowania) o handlu bronią w pł-zach rejonie kraju,
  prowadzenia gier operacyjnych z możliwością wyjścia na WNP oraz uzyskiwania dodatkowych źródeł finansowania
  działalności WSI. Proponuję akceptację zamierzeń i opracowanie wniosku do Szefa WSI o ew. udziale Instytucji w spółce
  (finansowym). W przypadku akceptacji idei udziału w spółce podjęte zostaną dodatkowe ustalenia operacyjne, sprawdzające
  kompleksowo to przedsięwzięcie”. Teczka personalna współpracownika „Z.”, k. 25.
  Strona 106 z 374
  W przypadku firmy „Falcon” (i innych tu omówionych) rękojmia oznaczała, że są one
  własnością służb, czyli że właściciel firmy de facto sam poświadcza sobie swoją
  wiarygodność.192
  Pranie brudnych pieniędzy
  WSI chroniła swojego współpracownika „WOLFGANGA FRANKLA” i prowadzone
  przezeń nielegalne operacje - nie tylko te związane z handlem bronią, lecz także z praniem
  brudnych pieniędzy wespół z włoską mafią. Podjęto w tym celu konkretne działania
  operacyjne wobec Policji. 27 lutego 1995 r. do szefa Oddziału 6 Zarządu III Departamentu
  WSI wpłynęło pismo od naczelnika Wydziału ds. Przestępczości Gospodarczej KWP w
  Szczecinie, zawiadamiające, że wobec Witolda Wąsikowskiego planuje się podjąć czynności
  operacyjne, ponieważ Policja z wiarygodnego źródła informacji uzyskała dane wskazujące na
  wspólne działania ws. „WOLFGANG FRANKL” z T.M. z Warszawy poświęcone praniu
  brudnych pieniędzy oraz przypuszczalny związek tej operacji z międzynarodowym
  handlarzem broni Kashogim (znanym także jako Monzer Al Kassar). Wysokość transakcji
  miałaby opiewać na około 100 mln USD. 193 WSI przeszła do porządku dziennego nad
  uzyskanymi od Policji informacjami na temat swojego współpracownika i sugerowała
  niekompetencję Wydziału ds. Przestępczości Gospodarczje KWP w Szczecinie. 31 lipca 1995
  r. wpłynęło do szefa Oddziału 6 Zarządu III Departamentu WSI kolejne pismo z Biura do
  Walki z Przestępczością Zorganizowaną KGP, w którym - po analizie materiałów ze
  Szczecina - potwierdzono poprzednie ustalenia dotyczące Witolda Wąsikowskiego, a także
  stwierdzono, że „Wszystkie istotne informacje dotyczące przebiegu operacji, osób w nią
  zaangażowanych pochodzą ze stosowanego u T.M. środka techniki operacyjnej w postaci
  podsłuchu telefonicznego i jako takie są wiarygodne”. Policja nie była w stanie ustalić, czy
  operacja „wyprania brudnych pieniędzy” doszła do skutku. 11 sierpnia 1995 r. zastępca szefa
  Zarządu Kontrwywiadu WSI płk Jan Maria Oczkowski zlecił szefowi Oddziału KW POW
  nawiązanie kontaktu z Wydziałem ds. Walki z Przestępczością Zorganizowaną KWP w
  Szczecinie - w sprawie uzgodnienia zasad współpracy. Żadnych jednak działań wobec
  Wąsikowskiego nie podjęto, a Oczkowski nie domagał się ich realizacji. W listopadzie 1995
  r. przełożony oficera Marka Słonia zakazał dokumentowania pozawojskowych działań
  współpracownika „WOLFGANGA FRANKLA”: „W przeszłości zwracałem Panu uwagę,
  192 Podobnych poręczeń firmie „Falcon” udzielał wielokrotnie gen. M. Dukaczewski – m.in. w pismach z 22.04.2002,
  18.06.2003, 03.11.2003, 27.01.2004, 06.05.2004. Sprawa Operacyjna „K”, k. 49-50 i n.
  193 Teczka „S.”, k. 87 i n. „Według opisu Wąsikowskiego, który je widział, są banknoty o różnych nominałach, różnych
  państw o łącznej kwocie ok. 100 mln dolarów amerykańskich, zapakowane w kartonach, zajmujące pomieszczenie wielkości
  średniego pokoju.”
  Strona 107 z 374
  żeby unikać przypadków angażowania się współpracownika w sprawy nie wchodzące w
  zakres zainteresowań i właściwości WSI. Proszę WS. „Frankel” ukierunkowywać na
  problemy ściśle związane z wojskiem i takie właśnie należy dokumentować”194.
  Osłona bezprawnych działań współpracownika WSI prowadziła także do namawiania
  do okłamywania innych organów państwowych. W lutym 2002 r. WS „GUSTAW” (WS
  „WOLFGANG FRANKL”) odbył spotkanie z dyrektorem szefem Delegatury UOP/ABW płk
  Wiesławem Kowalskim, który kierował tą placówką w latach 2002-2005 (wcześniej był
  żołnierzem WSI)195. W związku z tą rozmową oficer Marek Słoń zalecił WS
  „GUSTAWOWI” udzielać UOP jedynie ogólnie znanych i powszechnie dostępnych
  informacji. Nakazał także nie ujawniać, bez względu na okoliczności, charakteru kontaktów z
  WSI196.
  WSI nie tylko osłaniały swoich współpracowników przed policją i UOP ale także
  zwracały się o pomoc w rozwiązaniu kłopotów poprzez nieformalne kontakty z wymiarem
  sprawiedliwości, w sprawach karnych itd.
  Takim właśnie zaangażowaniem było wsparcie dla Stanisława Wyrożemskiego (ws.
  „MARIA”, „MAX”, „MAKSYMILIAN”). Wyrożemski był pracownikiem Zarządu II SG
  LWP i od 1985 r. pracował jako rezydent w przedstawicielstwie CENZIN-u w Austrii. Tam
  też poznał innych oficerów zajmujących się obrotem specjalnym, m.in. Stanisława
  Terleckiego, Zbigniewa Tarkę oraz Tadeusza Koperwasa.
  Po odejściu z zawodowej służby wojskowej Wyrożemski zajął się pośrednictwem w
  obrocie specjalnym. Prowadził spółkę „Arespo” oraz firmę „Kunat”. Doprowadził do
  transakcji handlowej między BHZ Bumar-Łabędy a państwem Myanmar (b. Birmą). Kontrakt
  ten posłużył ws. „MAKSYMILIAN” do wyprowadzenia z Polski do nieistniejącej firmy
  Paladion w Genewie kwoty ponad 8 mln USD. W tej sprawie prokuratura w Katowicach
  prowadziła od 1992 r. śledztwo, w następstwie którego Wyorożemskiego
  („MAKSYMILIANA”) w marcu 1993 r. aresztowano. WSI interweniowały wówczas u
  Prokuratora Generalnego RP w sprawie zwolnienia go z aresztu. W 1995 r.
  „MAKSYMILIAN” doczekał umorzenia sprawy. Mając świadomość, że sprawa może być
  194 Teczka pracy współpracownik „Z.” tom II k. 95.
  195 Rozmowa odbyła się w obecności Naczelnika Wydziału Kontrwywiadu UOP. Kowalski poinformował Wąsikowskiego,
  że został poproszony w celu wyjaśnienia podejrzenia Urzędu Skarbowego o wyłudzenie VAT. Ponadto zadano mu kilka
  pytań związanych z transakcją dla Sił Powietrznych USA: (1) dlaczego był taki łańcuch: Falcon, Cenrex, producenci; (2) z
  kim muszą dzielić się zyskiem z transakcji.
  Teczka pracy współpracownik „Z”
  196 Marek Słoń w uzupełnieniu do notatki WS „GUSTAWA” pisze, że dyr. W. Kowalski wykorzystywał „GUSTAWA” jako
  współpracownika w czasie służby w 12 DL w latach 80. Następnie przekazał go do wykorzystania przez O 36. Teczka
  personalna współpracownika „Z”.
  Strona 108 z 374
  wznowiona, zwrócił się do WSI o pomoc we „wcześniejszym wypracowaniu stanowiska,
  które prezentowałby w przypadku wznowienia procesu karnego”197. O swojej sytuacji prawnej
  związanej z kontraktem z byłą Birmą na bieżąco informował WSI. W grudniu 2002 r. Sąd
  Rejonowy dla Warszawy-Śródmieście umorzył postępowanie wobec ws.
  „MAKSYMILIANA”, który z chwilą uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia sprawy karnej
  zakończył współpracę z WSI. Analiza tego przypadku wskazuje na to, że współpracownik
  WSI był chętny do udzielania pomocy wojskowym służbom specjalnym jedynie póty, póki
  służby te były pomocne w postępowaniu karnym prowadzonym przeciwko niemu.
  Terroryści
  Niejednokrotnie skutkiem zaangażowania dwu służb (cywilnych i wojskowych) w
  proceder obrotu specjalnego była konkurencja polsko-polska na rynkach zagranicznych i
  sięganie po wsparcie ze strony rosyjskiej198. Natomiast operacje handlu bronią prowadziły do
  wchodzenia w związki z grupami terrorystycznymi.199 Przykładem powiązań z terrorystami
  jest udział w egipskiej transakcji Adnana Kashogiego. Kashogi (vel Monzer Al-Kasser) to
  znany z przestępczej działalności międzynarodowej i karany za handel bronią wspólnik
  Edmunda Ochnio ps. „TYTUS” i Jerzego Dembowskiego ps. „WIRAKOCZA”. Rolę Al
  Kassera w transakcji konspirowano i znało ją bardzo ograniczone grono osób z Cenrexu i
  Zarządu KW WSI. Przyjęta przez WSI linia postępowania wobec Al-Kassera zakładała, że
  spotkania będą odbywać się za granicą w uzgodnionych wcześniej miejscach, a negocjacje
  będą prowadzone przez uprawnione podmioty osłaniane przez służbę kontrwywiadu WSI.
  Szczególna ostrożność i konspiracja kontaktów z Al-Kasserem wynikała - według WSI - z
  197 Teczka personalna osobowego źródła pracy ws. „M”, k. 133
  198 W ramach programu modernizacji systemu przeciwlotniczego NEWA w 1997 r. „Cenzin” blokował w Egipcie negocjacje
  prowadzone przez „Cenrex” i dążył do przejęcia tego kontraktu. Zarówno Cenrex jak i Cenzin wciągnęły w grę konkurujące
  firmy i służby rosyjskie, byle by uzyskać kontrakt wart setki milionów dolarów. Teczka pracy współpracownik „Z” tom V
  199 Teczka pracy współpracownika „Z” tom IV k. 97-105. W 1995 r. Mohammed Al-Khafagi, wraz z Jackiem Merklem i
  Januszem Baranem założył firmę „Caravana” Polsko-Arabska spółka z o.o. Według informacji zgromadzonych przez WSI
  firma ta miała być założona za aprobatą generałów: H. Jasika i G. Czempińskiego. Z informacji Zarządu KW UOP dla WSI
  wynikało, że M. Al-Khafagi ma powiązania z irackimi służbami specjalnymi. Natomiast według ustaleń poczynionych przez
  ppłk. Słonia - Jacek Merkel „posiadał naturalne dotarcie” do polityków Unii Wolności i niektórych urzędników kancelarii
  Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego. Kontakty te współwłaściciel firmy „Caravana” Mohammed Al-Khafagi starał
  się wykorzystywać do zapewnienia sobie bezpieczeństwa osobistego.
  Według WSI Jacek Merkel (w dokumentach operacyjnych nazwano go „Bankierem”) działał z inspiracji UOP: „UOP
  realizuje wobec Bankiera przedsięwzięcia, które są kontrowersyjne. Budzą wątpliwości również z powodu celu, który ma być
  osiągnięty. Bankier zbudował sobie pozycję w sferze interesów i pełni rolę „spinacza” grup interesów o różnych
  rodowodach. Prowadząc działalność gospodarczą Bankier nawiązał kontakty polityczne przydatne dla aktualnych
  decydentów (w tym zagraniczne). (...) Osoba Bankiera może być „kluczem” do zrozumienia określonych zjawisk
  gospodarczych, które występują na naszym rynku telekomunikacyjnym i zbrojeniowym. Jest osobą „operacyjnie”
  interesującą.”
  Na uwagę zasługują informacje ws. „GUSTAWA”, z których wynika, że Al-Khafagi tak przed atakiem Bin Ladena na USA
  (bo 15 sierpnia 2001 r.) jak po nim (ok. 14 września 2001 r.) wyjeżdżał na spotkania do Libanu, gdzie zlokalizowane są duże
  obozy palestyńskie (ok. 400 tys. osób), stanowiące oparcie dla organizacji Hezbollach i Dżihad. Mimo to WSI nie zapobiegły
  działaniom Al Khafagiego na terenie RP, nie ostrzegły polityków i przedsiębiorców, przeciwnie - ułatwiały działanie
  podejrzewanemu o prowadzenie handlu bronią i o kontakty terrorystyczne.
  Strona 109 z 374
  oceny sytuacji i informacji, że wymieniony może być powiązany z organizacjami
  terrorystycznymi działającymi na Bliskim Wschodzie. Wiedziano, że na zlecenie niektórych
  rządów miał on organizować dostawy uzbrojenia dla tych organizacji. Wiedziano też, że
  przed 1989 r. był wykorzystywany przez służby specjalne PRL jako pomocnik organizujący
  dostawy uzbrojenia dla OWP z krajów pozostających w stanie wojny z Izraelem i
  prowadzących politykę antyamerykańską. Po 1989 r. kontakty z nim podjął Departament I
  UOP.200 Kontakt został zerwany na przełomie 1993/1994 r., gdy Al-Kasser został zatrzymany
  w Hiszpanii w związku z procesem terrorystów, którzy przeprowadzili zamach na statek
  Achille Lauro.
  Mimo wszystko płk Słoń próbował podtrzymywać kontakty z Al-Kasserem. W
  ramach programu modernizacji systemu przeciwlotniczego NEWA w czerwcu 1997 r. ws.
  „WOLFGANG FRANKL” podjął - za wiedzą i zgodą WSI - rozmowy z grupą Al-Kassera,
  która miała pozyskać z Arabii Saudyjskiej ok. 400 mln USD na sfinansowanie modernizacji
  tego systemu przez siły zbrojne Egiptu. Zapewne dlatego płk Słoń już w marcu 1999 r.
  proponował powiadomić o sytuacji gabinet premiera i MSZ. Propozycja ta nie została
  zaakceptowana przez jego przełożonych. Szef Oddziału 36 płk Jerzy Marszalik napisał:
  „oceniam propozycje jako niecelowe”201. Zamiast tego WSI postanowiły przeprowadzić -
  konspirując przed polskimi władzami politycznymi - wspólne operacje z Al-Kasserem. WSI
  zaakceptowały udział Al.-Kassera w kontrakcie egipskim, a przygotowana w lipcu 1999 r.
  przez ppłk Słonia instrukcja dla ws. „WOLFGANG FRANKL” stwierdzała: „proszę
  negocjować udział w transakcji wg. propozycji Kashogiego [Al-Kassera - przyp. KW] (bez
  konkretyzowania własnych powiązań, które będzie Pan faktycznie wykorzystywać). (...)
  Maksymalizować cenę świadczonej usługi poprzez uzmysławianie Kashogiemu [Al.-
  Kasserowi - przyp. KW] skutków ujawnienia udziału Pańskiej firmy w organizowaniu
  transakcji polegającej na możliwości pozbawienia jej przez Departament Kontroli Eksportu
  koncesji na obrót specjalny”202. WSI nie zapobiegły działaniom Al.-Kassera na terenie RP, nie
  ostrzegły polityków i przedsiębiorców, przeciwnie – ułatwiały prowadzenie handlu bronią
  podejrzanemu o kontakty terrorystyczne.
  200 Wg WSI spotkania z nim odbywał w Hiszpanii gen. G. Czempiński, który nadzorował transakcje dotyczące dostawy
  czołgów do Pakistanu. Teczka pracy współpracownika „Z”, tom V, k. 101-102.
  201 WSI wiedziały też, że Al-Kasser w latach 1992-94 zwracał się do pośredników o zorganizowanie wizyty w Polsce a w
  1993 r. starał się o uzyskanie stanowiska honorowego Konsula RP w Arabii Saudyjskiej W tym czasie WSI handlowały z
  nim w ramach operacji „Steo”. Teczka pracy współpracownika „Z”, tom V, k. 94-95.
  202 Teczka pracy współpracownika „Z”, tom V, k. 101-102.
  Strona 110 z 374
  Kolejnym przykładem na działania WSI w handlu bronią była operacja „H”,
  prowadzona przez Zarząd II. Celem tej operacji miało być wprowadzenie polskiej agentury do
  rosyjskiego przemysłu stoczniowego, ale w istocie było odwrotnie - rosyjskie służby
  wprowadziły do polskiego przemysłu stoczniowego swojego człowieka, równocześnie
  korumpując kierownictwo Marynarki Wojennej. Gdy w sprawie pojawiła się firma Pertron
  (kontrolowana wówczas przez ZW WSI), zajmowała się obrotem sprzętem specjalnym a jej
  rozliczenia finansowe budzą uzasadnione podejrzenia - np. bardzo duże sumy były
  przelewane na konto włoskiej firmy Fiatagri, której nie łączyły z Pertronem żadne związki.
  Rozliczenia dokonywane były za pośrednictwem oddziału Kredyt Banku w Gdyni, którego
  dyrektorem był ppłk Leszek Fiertek, st. oficer Zarządu II WSI (1993-1997 wykonujący służbę
  jako OPP). Filię Kredyt Banku w Gdyni utworzył Adam Kisler - ówczesny dyrektor oddziału
  Kredyt Banku w Gdańsku (wcześniej pracownik oddziału Kredyt Banku w Kalingradzie;
  następnie pracownik firmy Enamor zajmującej się obrotem specjalnym i dokonującej
  rozliczeń za pośrednictwem gdyńskiego oddziału Kredyt Banku, którym nadal kieruje ww. L.
  Fiertek). Adam Kisler, dawny współpracownik Zarządu II SG, po roku 1991 podjęty przez
  wywiad WSI prowadzący z ramienia wywiadu operację Pertronu. Kojarzony przez WSI z
  rosyjską mafią Kisler utrzymywał kontakty m.in. z Naumem Isakowiczem Słuckim, agentem
  FSB i z zajmującym się obrotem specjalnym b. z-cą d-cy Floty Bałtyckiej FR, kadm. rez.
  Nikołajem Kaczanowiczem,. Przelewy dużych sum pieniędzy pomiędzy Pertronem a firmą
  Fiatagri były efektem rozliczeń interesów prowadzonych przez przedstawicieli środowiska
  przestępczego z krajów b. ZSRR. Działalność mafijna Kislera była możliwa tylko dzięki
  ochronie wywiadu.
  W ramach czynności operacyjnych prowadzonych wobec firmy Pertron płk Marek
  Nowakowski z WSI mógł świadomie spreparować informację o rzekomym szpiegu w
  strukturach MW – jedynie w celu uzasadnienia operacyjnego zainteresowania Andrzejem
  Fornalskim, prezesem PHZ Pertron. Zainteresowanie tą firmą miało zapewnić swego rodzaju
  osłonę przed działaniem innych służb (m.in. UOP) w realizacji przestępczego procederu
  polegającego na korumpowaniu oficerów MW i wyprowadzaniu pieniędzy z budżetu MON.
  W latach 2002-2003 Zespół Departamentu Kontroli MON pod kierownictwem gen.
  Józefa Flisa kontrolował w Marynarce Wojennej wszystkie przetargi. Wynikiem tej kontroli
  był raport, który zawierał szereg spostrzeżeń dotyczących nieprawidłowości w zakresie
  zrealizowanych przetargów. Raport utajniono, a za zgodą i aprobatą Ministra Obrony
  Narodowej Jerzego Szmajdzińskiego nie udostępniono go do wiadomości organów ścigania.
  Strona 111 z 374
  Zaangażowanie oficerów WSI w działalność firm zajmujących się obrotem specjalnym mogło
  pomóc w wytransferowaniu uzyskanych środków finansowych na konta partii, fundacji lub
  poza granice kraju.203
  Przy analizowaniu powyższej sprawy ujawniono informację dotyczącą przekroczenia
  uprawnień i niedopełnienia obowiązków służbowych w związku z ochroną tajemnicy
  państwowej przez D-cę MW RP, adm. Ryszarda Łukasika. Nie respektował on wydanych
  przez WSI odmów poświadczeń bezpieczeństwa dla kadm. Popka i kmdr. Kaszubowskiego.
  Admirał Łukasik przez długi okres czasu zwlekał z przekazaniem kadm. Popkowi dokumentu
  poświadczenia bezpieczeństwa i pozostawił go na stanowisku Szefa Logistyki MW.
  Sprawowanie tej funkcji bez poświadczenia bezpieczeństwa jest niemożliwe i kadm. Popek
  powinien zostać natychmiast zwolniony z tego stanowiska. Został jednak odwołany dopiero 3
  lata później, po głośnej sprawie kradzieży granatów i amunicji z magazynów Portu
  Wojennego w Gdyni.
  Na łamanie prawa przez właściciela firmy Pertron, Andrzeja Fornalskiego204,
  polegające na wielokrotnym wręczeniu łapówek kadm. Popkowi (ok. 200 tys. zł.) nie
  reagował gen. bryg. M. Dukaczewski. O fakcie łapówek poinformowano go pismem 00-45 z
  18 lutego 2002 r., którego do maja 2005 r. nie zarejestrował w kancelarii tajnej, a także nie
  podjął czynności służbowych, do których był zobowiązany jako funkcjonariusz państwowy.205
  Decyzje podejmowane przez oficerów MW, WSI206 i ŻW oraz prokuratorów z
  Prokuratur Wojskowych prowadziły do blokowania informacji o działaniach niezgodnych z
  obowiązującymi przepisami207. Źródło nieprawidłowości związanych z handlem bronią
  prowadzonym przez WSI można wiązać z faktem, że koncepcja zorganizowania tzw.
  kontrwywiadowczej ochrony produkcji broni i monitoringu obrotu specjalnego nie dawała
  żadnych efektów operacyjnych. Wywiad odgrywał tu rolę inicjatywną i wiodącą, a
  kontrwywiad zabezpieczał jego działania tak, by służby cywilne lub inne organa państwa nie
  zagrażały monopolowi wywiadu. Podsumowując: większość działań operacyjnych była
  sposobem ukrycia udziału służb wojskowych w obrocie specjalnym w firmach przez nie
  stworzonych (m.in. Steo, Cenrex, Falcon). Firmy zajmujące się obrotem specjalnym, razem z
  203 Sprawa operacyjna „T”
  204 Andrzej Fornalski był tajnym współpracownikiem ps. „MIROSŁAW” (OZ „MIROSŁAW”), prowadzonym przez Marka
  Nowakowskiego, a następnie jako ws. „ASTER” pozostawał na kontakcie płk. M. Słonia.
  205 Sprawa operacyjna „T” k. 30-42
  206 Czynności operacyjne wobec płk. Nowakowskiego niechętnie akceptował płk Słoń. Ostrożność Słonia wobec
  podejmowania jakichkolwiek działań w sprawie Nowakowskiego wynikała z obawy przed ujawnieniem kulisów wspólnie
  realizowanych (w okresie służby Słonia w Oddziale 36 Zarządu Kontrwywiadu) przedsięwzięć w handlu bronią.
  207 Śledztwo KŚL 7/04 dotyczyło nieprawidłowości przy odzyskiwaniu srebra z zużytych baterii okrętowych. Zostało
  przerwane z nieustalonych przyczyn. Prowadzący oficer został przeniesiony przez Komendanta Głównego ŻW gen. bryg.
  Packa z Komendy Głównej do Mazowieckiego Oddziału ŻW.
  Strona 112 z 374
  osobami nadzorującymi je z poziomu WSI, tworzyły w istocie zorganizowaną grupę
  przestępczą i działania przestępcze wspierały.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Konstanty Malejczyk, gen. Bolesław Izydorczyk,
  gen. Marek Dukaczewski, kmdr Kazimierz Głowacki, płk Jerzy Dembowski, płk Marek Słoń,
  płk Cezary Lipert, płk Jan Oczkowski, płk Witold Wąsikowski, ppłk Wiesław Kowalski, ppłk
  Leszek Fiertek, adm. Ryszard Łukasik, adm. Zbigniew Popek.
  Działanie Edwarda Ochnio, Jacka Merkla oraz Andrzej Spisa wypełnia dyspozycję art.
  70a ust. 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy.
  W opisanym okresie Szefami WSI byli: gen. bryg. Bolesław Izydorczyk, gen. bryg.
  Konstanty Malejczyk, gen. Marek Dukaczewski, kadm. Kazimierz Głowacki.
  Do 1995 roku nadzór nad działaniami Wojskowych Służb Informacyjnych na
  zasadach ogólnej odpowiedzialności za podległy resort sprawował Minister Obrony
  Narodowej. W opisanym okresie urząd ten piastowali: Janusz Onyszkiewicz, Piotr
  Kołodziejczyk, Zbigniew Okoński.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Stanisław Dobrzański, Bronisław
  Komorowski i Jerzy Szmajdziński.
  Co do części opisanych zagadnień prokuratura prowadzi lub prowadziła postępowania
  karne, jednakże ze względu na nowe okoliczności ujawnione w trakcie wysłuchać i uzyskanej
  przez Komisję Weryfikacyjną dokumentacji, może dojść do rozszerzenia podmiotowego i
  Strona 113 z 374
  przedmiotowego zainteresowania prokuratury w niniejszej sprawach, lub nawet wszczęcia
  nowych postępowań. W związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  Strona 114 z 374
  8. Nieprawidłowości związane z osłoną przetargu na Kołowy
  Transporter Opancerzony
  Działania WSI skupione na zyskach czerpanych z obrotu specjalnego nie pozwoliły na
  właściwe reagowanie na nieprawidłowości przeprowadzanych przetargów na uzbrajanie
  armii. Przykładem takiej sytuacji jest ochrona kontrwywiadowcza przetargu na kołowy
  transporter opancerzony (KTO). Gen. Marek Dukaczewski publicznie mówił, że WSI nie
  miały żadnych uwag do przetargu. Szef WSI przekonywał, że zastrzeżenia dotyczące
  wymogów technologicznych dotyczą nie tylko wybranej oferty, ale i innych
  zaproponowanych kołowych transporterów opancerzonych208. Te stwierdzenia stoją w
  sprzeczności z treścią zachowanych dokumentów.
  Komisja do przeprowadzenia postępowania przetargowe została powołana 2 sierpnia
  2001 r. a 13 sierpnia skierowano zaproszenie do udziału w przetargu do producentów sprzętu
  wojskowego. Wniosek o wszczęcie procedury operacyjnej w sprawie przetargu na KTO
  został zatwierdzony 14 listopada 2001 r. Oferty złożyły następujące firmy: austriacki Steyer,
  szwajcarski Mowag, fińska Patria Vehicles OY.
  15 i 16 listopada 2001 r. na terenie Wojskowych Zakładów Mechanicznych (WZM) w
  Siemianowicach Śląskich przebywała delegacja fińskiej firmy Patria Vehicles OY. Wizyta
  odbyła się z inicjatywy WZM, zainteresowanych kooperacją ze stroną fińską w zakresie
  wdrażania i produkcji Kołowego Transportera Opancerzonego(KTO). Celem spotkania były
  konsultacje w zakresie sprzętu specjalnego, o którego produkcję strona polska ubiega się,
  przystępując do głoszonego przetargu. W trakcie wizyty dokonano ustaleń warunków
  współpracy pomiędzy Patria Vehicles OY a Wojskowymi Zakładami Mechanicznymi (WZM)
  w Siemianowicach Śląskich.
  Od stycznia 2002 roku przedstawiciele Patrii zintensyfikowali działania lobbingowe w
  kierownictwie WZM w Siemianowicach Śl. m.in. poprzez częste kontakty na terenie Polski,
  w tym w siedzibie WZM.
  208 W wywiadzie radiowym udzielonym 12 sierpnia 2003 r. „Sygnałom Dnia” (Program I PR) gen. M. Dukaczewski
  powiedział: „Wojskowe Służby Informacyjne zajmowały się osłoną kontrwywiadowczą tego przetargu i nie wnosiliśmy
  żadnych zastrzeżeń, nie mieliśmy uwag co do prowadzonego przetargu, jak również nie mieliśmy żadnych uwag co do zasad
  przestrzegania ochrony informacji związanych z tym, co poszczególni startujący w przetargu, poszczególne firmy powierzały
  resortowi obrony narodowej. Żadne informacje nie wypływały, nie było żadnych zastrzeżeń co do szczelności prowadzonej
  procedury. (…) z wypowiedzi pana pułkownika Nowka i pana ministra Komorowskiego pojawiały się te elementy, że w
  2004 roku będziemy wiedzieli, czy ten pojazd, który jest w zainteresowaniu resortu obrony narodowej spełni normy, jakich
  od tego pojazdu oczekujemy. Natomiast, oczywiście, mamy świadomość tego, że jest to produkt nowy, produkt, który
  dopiero na rynek wejdzie. I te wszystkie sprawy, które pojawiają się obecnie w mediach nie są niczym nowym. O tym już od
  kilku miesięcy słyszymy, słyszymy o problemach dotyczących również innych kołowych transporterów opancerzonych, jak
  również wybranej przez resort obrony narodowej Patrii. Tak że nie są to żadne nowe sprawy”.
  Strona 115 z 374
  Ponadto w ostatnim kwartale 2002 r. odnotowano wzmożoną aktywność oficjalnych i
  gospodarczych kręgów fińskich wobec Ambasady RP w Finlandii w sprawie oferty firmy
  Patria na KTO. Ambasada RP w Helsinkach w depeszy przesłanej do Polski wyraziła
  pozytywną opinię na temat fińskiej oferty. W jej ocenie tak duży kontrakt wzmocniłby
  tendencję poprawy salda dwustronnych obrotów handlowych i byłby ważnym impulsem do
  wzrostu fińskich inwestycji w RP.209
  Już na początku lat 90. WSI poprzez swych przedstawicieli w Finlandii podejmowały
  rozmowy z SISU. Potem, podczas wizyty wiceministra Janusza Zemke w Finlandii 2-4 marca
  2003 r. w siedzibie Patrii i w fińskim MON doszło do rozmów, w trakcie których
  kierownictwo Patrii obiecałoi, że do końca 2003 r. będzie gotowy pierwszy pojazd
  spełniający „wszystkie kryteria postawione mu przez stronę polską”210. Z analizy materiałów
  dotyczących KTO Patria wynika, iż nie dotrzymano tej deklaracji. Z danych zawartych w
  prowadzonej przez WSI sprawie „S” wynika, że strona ekonomiczna tego przetargu była
  traktowana przez Komisję Przetargową MON jako drugoplanowa, mimo iż kwestia finansowa
  i offset powinny być jednymi z najważniejszych elementów mających wpływ na wynik
  przetargu.
  Według Ministerstwa Gospodarki oferta fińska była zbyt słaba. Dlatego MG
  zasugerowało MON zrezygnowanie z oferty Patrii poprzez wykluczenie jej z dalszych etapów
  procedury przetargowej211. W dokumencie do min, Jerzego Szmajdzińskiego MG ostrzegał, że
  Patria rozumie swój udział w offsecie jedynie jako rekompensatę za dostarczone przez siebie
  podzespoły i nie chce brać odpowiedzialności offsetowej za dostarczanie innych podzespołów
  będących częścią pojazdu (np. silnik, skrzynia biegów) jakie polski producent będzie musiał
  importować do dostarczanego MON kołowego transportera opancerzonego. Taki stan rzeczy
  jest - zdaniem Ministerstwa Gospodarki - niekorzystny z punktu widzenia interesów polskiej
  gospodarki. Zagrożenie wzmacnia fakt, że Komisja Przetargowa do wyboru kołowego
  transportera opancerzonego nie uwzględnia w kryterium atrakcyjności zakupowej nie
  uwzględnia offsetu212. Według MG wskazane było postawienie zagranicznemu dostawcy w
  Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia (SIWZ) wymogu przejęcia na siebie
  obowiązku roli koordynatora offsetu oraz zawarcie kompleksowej umowy offsetowej.
  Zdaniem MG brak takiej deklaracji powinien stanowić o wyłączeniu z przetargu polskiej
  firmy (WZM), której strategicznym partnerem będzie jej zagraniczny dostawca, który nie
  209 Wyciąg z informacji otrzymanej z Ambasady RP w Helsinkach z 10.12.2002, tom III, sprawa „S”, k. 16.
  210 Pismo z 14.03.2003, tom III, sprawa „S”
  211 Notatka 18.04.2002r., tom I, sprawa „S”.
  212 Pismo z 3.04.2002r., tom I, sprawa „S”.
  Strona 116 z 374
  przyjął wymienionego warunku. Mimo to minister ON nie dostrzegał swojej roli w tym
  zagadnieniu, przerzucając odpowiedzialność na MG.
  Wkrótce potem I zastępca ministra ON Janusz Zemke przekazał dowódcy Wojsk
  Lądowych gen. Edwardowi Pietrzykowi notatkę sporządzoną przez przewodniczącego
  Komisji Przetargowej MON płk. Pawła Nowaka, z treści której wynikała bardzo pochlebna
  opinia nt. Patrii213. Podobną opinię napisał J. Zemke w piśmie do min. Szmajdzińskiego214. W
  korespondencji przekazanej gen. Pietrzykowi i min. Szmajdzińskiemu J. Zemle stwierdził, że
  KTO Patria jest jedynym transporterem, który spełnia wymagania i powinien znaleźć się na
  wyposażeniu SZ RP.
  Dużo wątpliwości co do opłacalności zakupu KTO Patria budziły usterki
  uniemożliwiające spełnienie warunków techniczno-taktycznych (WTT). Podczas prób
  transportera przeprowadzonych 1-15 marca 2003 r. doszło do jego zatopienia i całkowitego
  zniszczenia silnika215. Reprezentanci firm uczestniczących w tym zdarzeniu zobowiązali się
  (prawdopodobnie pod naciskiem osób lobbingujących KTO Patria) do nieujawniania mediom
  zaistniałego zdarzenia. Poświęcone temu faktowi pismo szefa Oddziału KW Wojsk
  Lądowych do szefa Oddziału 36 Z III WSI pochodziło dopiero z lipca 2003 r., co może
  oznaczać, że WSI o tak ważnym zdarzeniu, które miało miejsce w marcu, dowiedziało się
  dopiero kilka miesięcy później216.
  Jeszcze podczas trwającego przetargu attache obrony przy Ambasadzie RP w Wiedniu
  przekazał informacje, z których wynikało, iż KTO firmy Patria nie spełnia wymogów
  technicznych zawartych w dokumentach przetargowych. Wymieniony transporter nie
  odpowiadał ani założeniom taktyczno-technicznym rozpisanego przetargu, ani polskiej
  normie. Dlatego też pod adresem MON miały zostać podniesione oskarżenia o nierzetelne
  przeprowadzenie przetargu na KTO na korzyść firmy Patria. W marcu 2003 r. gen.
  Dukaczewski przekazał te dane ministrowi i I zastępcy ministra ON217.
  Ponadto w marcu 2003 r. szef ABW poinformował szefa WSI, że ABW uzyskała
  szereg informacji wskazujących na możliwość wystąpienia nieprawidłowości w procesie
  wyboru KTO fińskiej firmy Patria, które wynikają z nieprecyzyjnych postanowień SIWZ oraz
  z decyzji podjętych przez Komisję Przetargową MON. Jedna z uwag odnosiła się do
  rozmiarów konstrukcyjnych transportera. ABW podkreślała, że nie spełniają one wymogu
  transportowania drogą powietrzną, a także wymogu pływalności do przodu z prędkością 10
  213 Karta 189-191, t. III, sprawa „S”.
  214 Pismo z 17. 04. 2003, t. III, sprawa „S”.
  215 Pismo szefa Oddziału KW Wojsk Lądowych do szefa Oddziału 36 Z III WSI z 02.07.2003, tom III, sprawa „S”)
  216 Pismo z 2.07.2003 r., tom III, sprawa „S”.
  217 Parafraza z Wiednia z 20.03.2003 r., tom III, sprawa „S”.
  Strona 117 z 374
  km/h. Z uwagi na możliwość podpisania w najbliższym czasie kontraktu na dostawę KTO, jak
  również konieczność przedstawienia przez ABW opinii nt. offsetu agencja prosiła szefa WSI
  o priorytetowe potraktowanie tej sprawy i ustosunkowanie się do podniesionych
  wątpliwości218. Gen. Dukaczewski poinformował ministrów Szmajdzińskiego i Zemke o tym
  piśmie, jednocześnie sugerując, aby MON nie przekazywał ABW szczegółowych informacji,
  ponieważ jest to wewnętrzna sprawa resortu obrony. Natomiast w odpowiedzi dla szefa ABW
  gen. Dukaczewski napisał, iż WSI „nie zauważyły” nieprawidłowości przy procedurze
  przetargowej. Jednocześnie zapewnił ABW, iż o wszelkich usterkach na bieżąco informował
  kierownictwo MON219.
  Pomimo tych niekorzystnych informacji, w kwietniu 2003 r. zakończono procedurę
  przetargową i podpisano z fińską firmą Patria umowę na dostawę KTO dla Sił Zbrojnych RP.
  O wyborze decydowały cena (60%), polonizacja (25%) i okres gwarancji (15%).
  Oferta Patrii była najtańsza (jej wartość to 4.925.248.449 PLN), ale zawierała najmniejszy
  udział polskich zakładów w produkcji. Dyrektor Wojskowych Zakładów Mechanicznych
  (WZM) w Siemianowicach Śl. podpisał umowę z fińską firmą Patria na dostawę KTO.
  W imieniu MON umowę o zakupie KTO dla SZ RP podpisał z dyrektorem WZM
  dyrektor Departamentu Zaopatrywania MON płk Paweł Nowak. Decydujący wpływ na wybór
  Patrii miała Komisja Przetargowa (KP MON), powołana jeszcze w sierpniu 2001 r. decyzją
  min. B. Komorowskiego220. Przewodniczącym komisji był płk Paweł Nowak, zastępcą gen.
  Krzysztof Karbowski (powołany przez min. Szmajdzińskiego po rezygnacji gen. Waldemara
  Skrzypka), sekretarzem-koordynatorem płk Władysław A. Grębowski. Członkami komisji
  byli także płk Tadeusz Pyrcak, mjr Robert Jamka, ppłk Włodzimierz Kościk, ppłk Zbigniew
  Tomasik (WSI), płk Janusz Groskrejc, ppłk Zbigniew Kowalczyk i kpt. Mariusz Soczyński.
  Komisji doradzało grono ekspertów pod kierownictwem płk. Krzysztofa Szymaniaka i jego
  zastępcy płk. Jerzego Zatońskiego. Wśród ekspertów byli także ppłk Andrzej Durka, ppłk
  Grzegorz Nowak, płk Jerzy Cymbaluk, płk Wiesław Korczyc, Leszek Orłowski, Tadeusz
  Kuśnierz i płk Jan Renc (powołany 5 października 2001 r. na prośbę gen. E. Pietrzyka).
  Obserwatorami byli Bronisław Komorowski i Zbigniew Zaborowski (z sejmowej Komisji
  Obrony Narodowej) oraz przedstawiciele MG. Dokonanie wyboru transportera przed
  przeprowadzeniem jego szczegółowych badań sprawiło, że członkowie zespołów badawczych
  i komisji pracowali pod presją potrzeby ich pozytywnego zakończenia. W wielu przypadkach
  przedstawiciele MON biorący udział w badaniach wspólnie z fińskim producentem,
  218 Pismo z 13.03.2003, tom III, sprawa „S”.
  219 Pisma z 24.03.2003, tom III, sprawa „S”.
  220 Decyzja MON z dn. 02.08.2001.
  Strona 118 z 374
  wypracowywali sposób usunięcia usterek stwierdzonych podczas testów, mimo że ich rola
  powinna sprowadzać się jedynie do stwierdzenia tych usterek221. Protokół końcowy z badań
  zdawczo–odbiorczych KTO Rosomak (polska nazwa Patrii) był wielokrotnie zmieniany przed
  wypracowaniem wersji ostatecznej: starano się uniknąć zajęcia jednoznacznego stanowiska,
  co do faktycznego spełnienia wymagań zawartych w WTT. Mogło to być spowodowane
  chęcią sprostania oczekiwaniom decydentów odpowiedzialnych za wybór transportera z
  Finlandii oraz świadomością ewentualnych konsekwencji wynikających z możliwości jego
  nie przyjęcia na wyposażenie SZ RP. Na podstawie wspomnianego protokołu końcowego
  (zaakceptowanego przez gen. E. Pietrzyka) opracowano Orzeczenie z badań zdawczoodbiorczych
  pierwszych egzemplarzy KTO Rosomak, podpisane przez dyrektora DPZ MON
  gen. Romana Iwaszkiewicza. Wynikało z niego, iż parametry WTT próbowano
  przystosowywać do tego transportera dopiero po jego wprowadzeniu na wyposażenie SZ RP
  (31 grudnia 2004 r.). Skoro dążenie do spełnienia tych parametrów nie może obciążać
  polskiego MON,. należało przystąpić do renegocjacji ceny. Nie wystąpienie z takim
  wnioskiem, przy jednoczesnym odstąpieniu od obowiązku spełnienia parametrów WTT, było
  działaniem niezrozumiałym i naraziło Polskę na straty finansowe.
  Związek Zawodowy Inżynierów i Techników (Zarząd Sekcji Krajowej Zakładów
  Przemysłu Obronnego) informował Prezydenta RP, że AMV Patria został ogłoszony
  zwycięzcą przetargu mimo niespełnienia szeregu warunków zawartych w specyfikacji
  przetargowej, m.in. dotyczących masy bojowej, zasięgu, prędkość pływania i gabarytów.
  Eksperci uznali ofertę cenową za nierzetelną. Powierzenie tak ważnego produktu WZM
  nazwali zaś ryzykiem na kilka miliardów złotych, skoro WZM nie posiadają ani wymaganych
  warunków technologicznych, ani zaplecza badawczo-rozwojowego222. (Aby dotrzymać
  terminy dostaw, fińska firma wykonywałaby elementy KTO przypadające pierwotnie dla
  WZM).
  Takie informacje docierały do gen. Dukaczewskiego a nieprawidłowości dotyczące
  KTO zostały wyartykułowane w sprawozdaniu końcowym Komisji zdawczo-odbiorczej i
  były znane kierownictwu MON (dane docierały do szefa Z III WSI, szefa Oddziału 36 Z III
  WSI, a poprzez nich do szefa WSI223). W październiku 2004 r. gen. Dukaczewski stwierdził w
  piśmie do min. Zemke, że z danych posiadanych przez WSI wynika, iż zarzuty stawiane
  transporterowi ROSOMAK są bezpodstawne224. Wcześniej podobną opinię gen. Dukaczewski
  221 Tom I, sprawa „B”
  222 Pismo wpłynęło do BBN w dn. 15.01.2003 –ZZ/SK/01/03, tom III, str.63.
  223 Notatki z 20.11.2004 r. i 02.02.2005 r., tom III, sprawa „B”.
  224 Pismo z 14.10.2004 r., sprawa „B" t. I, cz. I.
  Strona 119 z 374
  zaprezentował min. Szmajdzińskiemu.225. Gen. Dukaczewski ostrzegał też ministra ON, że w
  mass mediach pojawią się kolejne informacje, które jednoznacznie krytycznie będą
  prezentowały dokonanie wyboru KTO Patria na wyposażenie SZ RP oraz negatywną rolę w
  tej sprawie kierownictwa resortu226. Dowodzi to, iż WSI posiadały OZI w środkach
  masowego przekazu i wykorzystywały je do ochrony interesów kierownictwa resortu ON w
  aspekcie KTO Rosomak227.
  W kolejnym piśmie do min. Zemke gen. Dukaczewski stwierdził m.in. że:
  - transporter AMV firmy Patria Vehicles Oy z uwagi na najwyższą cenę oraz wyniki testów
  ma niewielką szansę na wygranie przetargu w Portugalii oraz nie ma żadnych szans w
  Czechach;
  - wydanie komunikatu dla PAP, że MON dokonał optymalnego wyboru transportera jest
  przedwczesne;
  - istotnym elementem dla ewentualnego procesu wdrażania KTO Rosomak dla SZ RP jest
  m.in. niemożność wyposażenia transportera zgodnie z podpisaną umową - w niektóre systemy
  i urządzenia produkcji polskiej.228
  W piśmie z 18 marca 2005 r. gen. Dukaczewski poinformował min. Szmajdzińskiego
  o możliwości przyjęcia KTO Rosomak na wyposażenie SZ RP z naruszeniem polskiego
  prawa. Z treścią tego dokumentu zapoznał się tylko min. Zemke, który krytycznie odniósł się
  do zawartych w nim uwag.
  Dodatkowymi przykładami świadczącymi o nieprzydatności KTO Rosomak dla SZ
  RP były:
  - udział niesprawnego transportera w pokazach w Czechach 16-19 czerwca 2005 r.229;
  - zwarcie instalacji elektrycznej w dwóch KTO; w trakcie ich naprawy ucierpiało od poparzeń
  dwu pracowników WZM z Siemianowic Śląskich w kwietniu 2005 r.
  Informacje przekazywane do WSI nie zostały w żaden sposób wykorzystane,
  ponieważ nie znalazły się ani w sprawach „S”, ani w „B”. Może to oznaczać, że Oddział KW
  Wojsk Lądowych w ogóle nie przesłał tych danych do Zarządu III WSI, uznając je za mało
  istotne przy tak ważnym przedsięwzięciu. Tymczasem uzyskane przez WSI informacje
  dodatkowo potwierdziły dane, z których wynikało, iż KTO Patria nie spełniał zasadniczych
  225 Pismo z 05.10.2004 r., sprawa „B”.
  226 Pisma z 05.10.2004 r. i 14.10.2004 r., cz. I, sprawa „B”
  227 W prasie wojskowej w promowanie oferty firmy Patria byli zaangażowani tajni współpracownicy WSI - ps. „Skryba” i
  ps. „Dromader”. O działaniach inspiracyjnych w mediach czytaj w rozdziale „Wpływ WSI na kształtowanie opinii
  publicznej”.
  228 Pismo z 02.11.2004 r. sprawa „B" t. I, cz. I.
  229 Pismo szefa Wydz. WSI 11 DKPanc. do szefa Szefostwa WSI Wojsk Lądowych z 7 lipca 2005 r., sprawa „I”.
  Strona 120 z 374
  parametrów taktyczno-technicznych. Mimo to transporter ten został zwycięzcą procedury
  przetargowej.
  Do 2006 roku SZ RP dysponowały kilkudziesięcioma KTO, praktycznie
  nieużytecznymi pod względem bojowym, ponieważ bez wyposażenia. Transportery nie były
  dostarczane w umówionych terminach i ilościach a z raportu zgłoszenia niesprawności
  podpisanego w październiku 2006 r. przez dowódcę 17 WBZ gen. bryg. Mirosława
  Różańskiego wynika, że transportery te miały bardzo dużo nieusuwalnych wad
  konstrukcyjnych.
  WSI, jako organ zobligowany do kontrwywiadowczej ochrony SZ RP, były
  odpowiedzialne za procedurę przetargową na KTO, jednak oficerowie WSI praktycznie
  uzyskiwali informacje tylko „drogą oficjalną”. Nie potwierdzali uzyskiwanych danych
  poprzez OZI i inne środki pracy operacyjnej, nie dokonywali ocen i analiz gromadzonych
  materiałów (w tym także z ABW). Zadawalały ich informacje pochodzące z posiedzeń
  Komisji Przetargowej MON oraz z rozmów - przeważnie z członkami tej komisji. Przełożeni
  tych oficerów nie wymagali od nich nic więcej. Nie można wykluczyć, że było to
  zaplanowane działanie.
  Reasumując, osoby funkcyjne - od szczebla szefów Oddziałów WSI WL, poprzez
  szefa Zarządu III WSI, szefa Oddziału 36 aż do szefa WSI - nie podejmowały żadnych
  działań mających na celu neutralizację zagrożeń występujących przy KTO Patria już w fazie
  wstępnej tego przedsięwzięcia, czyli głównie w latach 2002-2003. Wymienieni wiedzieli o
  wadze istniejących zagrożeń, jednak nie chcieli narażać się kierownictwu resortu, które
  niemal od początku swego urzędowania podjęło decyzję o przyjęciu KTO Patria na
  wyposażenie jednostek WP.
  Postępowanie Żandarmerii Wojskowej w sprawie przetargu na KTO nadzorował płk
  Edward Jaroszuk (szef Oddziału Dochodzeniowo-Śledczego w Zarządzie DochodzeniowoŚledczym
  KG ŻW), który od sierpnia 1988 do czerwca 1989 r. przebywał na szkoleniu w
  wyższej szkole KGB w Moskwie230 (innym uczestnikiem tego kursu KGB był płk Eugeniusz
  Lendzion).
  Po otrzymaniu kolejnych informacji z ABW (w tym o zamiarze poinformowania
  kierownictwa państwa o niezgodnym z WTT wyborze KTO dla potrzeb SZ RP) gen.
  Dukaczewski jako szef WSI zaczął obawiać się, iż sam może ponieść konsekwencje braku
  230 Według informacji WSI podczas szkolenia w Moskwie płk E. Jaroszuk zajmował się na dużą skalę m.in. zakupem
  telewizorów, radioodbiorników, magnetofonów, które następnie przewoził do Polski. Po powrocie do kraju handlował tymi
  towarami, a do tego procederu wykorzystywał swoją rodzinę. Jednocześnie płk Jaroszuk zaopatrywał kierownictwo WSW w
  sprzęt radiotelewizyjny. W ocenie informatorów WSI proceder zakupu i przewożenia do Polski odbiorników znajdował się
  pod kontrolą KGB.
  Strona 121 z 374
  reakcji na rażące nieprawidłowości przy procedurze przetargowej na KTO. W związku z tym
  na jego polecenie przekazano ABW dokument, z którego miało wynikać m.in., że WSI także
  zaczęły uzyskiwać negatywne dane. Mimo otrzymywania informacji świadczących o tym, że
  KTO Patria nie spełnia podstawowych parametrów techniczno-taktycznych, kierownictwo
  MON miało być zdecydowane wdrożyć na wyposażenie SZ RP231 transporter fińskiej
  produkcji, a nie dokonano by wyboru KTO Patria bez wiedzy i zgody kierownictwa resortu.
  Sporządzając meldunek dla ministra ON gen. Dukaczewski przypomniał min.
  Szmajdzińskiemu, iż na bieżąco przekazywał mu opinie zawierające wątpliwości i
  zastrzeżenia dotyczące wyboru KTO. Mimo to kierownictwo resortu zignorowało
  zastrzeżenia pod adresem KTO z Finlandii.
  Min. Szmajdziński twierdził, że wdrożenie Rosomaka będzie jednym z głównych
  sukcesów kierowanego przez niego ministerstwa. Za wiedzą i zgodą kierownictwa MON
  powyższe przedsięwzięcie realizowali podlegli im oficerowie na czele z dyrektorami
  Departamentu Polityki Zbrojnej, Departamentu Zaopatrywania i dowódcą Wojsk Lądowych.
  Ci z kolei postawione im zadania (w zakresie KTO ROSOMAK) wykonywali poprzez swoich
  podwładnych.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Marek Dukaczewski.
  W opisanym okresie Szefem WSI był gen. bryg. Marek Dukaczewski.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  231 Notatki z 20.11.2004 i z 02.02.2005, tom II, sprawa „B”)
  Strona 122 z 374
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Bronisław Komorowski, Jerzy
  Szmajdziński.
  Z posiadanych przez Komisję Weryfikacyjną informacji wynika, iż do tej pory nie
  skierowano postępowań karnych w niniejszej sprawie w stosunku do żołnierzy WSI, którzy
  nie dopełnili obowiązków, także kierownictwo MON nie zostało pociągnięte do stosownej
  odpowiedzialności. W związku z tym Komisja Weryfikacyjna skierowała do Naczelnej
  Prokuratury Wojskowej zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa stosownie do
  art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego. Ponadto materiały uzyskane przez Komisję
  Weryfikacyjną mogą być użyteczne w rozpoczętych już postępowaniach karnych.
  Strona 123 z 374
  9. Ingerencja WSI na rynku paliwowo-energetycznym
  W ramach prowadzonej działalności WSI realizowały czynności operacyjnorozpoznawcze
  w obszarze gospodarki paliwowej w jednostkach rodzajów sił zbrojnych232.
  Do końca 1990 r. zaopatrywanie jednostek wojskowych w paliwa było realizowane
  centralnie233. Od 1991 r. dla dostosowania gospodarki kwatermistrzowskiej do nowych
  uwarunkowań rynkowych, rozpoczęto prace nad „Koncepcją restrukturyzacji instytucji
  Głównego Kwatermistrzostwa WP”234, która zakładała m.in. całkowite przejście na zakupy
  bezpośrednie od prywatnych producentów materiałów pędnych i smarów (mps) oraz
  przedstawicielstw firm zachodnich (z pominięciem pośredniczących przedsiębiorstw handlu
  zagranicznego np. CIECHU) - w celu ograniczenia wydatków na zakup mps poprzez
  eliminowanie pośredników handlowych, w tym CPN. Ten argument wypadałoby zestawić z
  sytuacją na rynku paliwowym ZSRR, który był głównym źródłem paliw w okresie
  komunistycznym i głównym źródłem paliw pozostał do dziś. Zmiany podjęte przez Sztab
  Generalny nie doprowadziły do uniezależnienia WP od rosyjskich dostawców a jedynie
  stworzyły nową strukturę pośrednictwa i korzystania z zysków płynących z handlu
  paliwami235. Do roku 1990 zyski płynęły do państwowego przedsiębiorstwa CIECH, po
  zmianie zaczęli korzystać przedsiębiorcy mający kontakty z dowódcami okręgów
  wojskowych i garnizonów, gdzie mieściły się bazy paliwowe wykorzystywane jako
  mieszalnie. Największe jednak zyski osiągali rosyjscy pośrednicy (np. spółka J&S) oraz ci
  wyżsi wojskowi, którzy nadzorowali ten handel (np. Romuald Waga, wieloletni szef logistyki
  MW a następnie udziałowiec jednej ze spółek paliwowych, brat Jana Wagi prezesa Kulczyk
  Holding, a następnie przewodniczącego rady nadzorczej „Orlenu”).
  Przykładem takiej działalności był monitoring sytuacji związanej z umowami zawartymi w
  latach 1992-2001 przez Komendę Portu Wojennego w Gdyni z podmiotami cywilnymi w
  przeładunku oraz dzierżawy infrastruktury paliwowej (PHU „Arion”, PUM „Ship Service”,
  „SOG Energy Polska Ltd”, „Oktan Energy V/L Service S.C.”, „BMG Petrotrade Poland”).
  232 Pierwsze informacje na temat afery paliwowej Komisja Weryfikacyjna uzyskała w trakcie wysłuchań oficerów WSI.
  Jednak dopiero dogłębna analiza materiałów sejmowej komisji do zbadania tzw. Afery Orlenu oraz artykułów prasowych
  pozwoliła na odnalezienie dokumentacji WSI na ten temat.
  233 Zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr 45/MON z dn. 11.08.1976 r.
  234 Zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego WP Nr 088/Org. z dnia 6 sierpnia 1990 r. utworzono Szefostwo Zaopatrzenia
  Głównego Kwatermistrzostwa WP z zasadniczymi zadaniami:
  - zaspakajanie potrzeb wojsk w zakresie mps;
  - określania koncepcji i kierunków rozwoju systemu zaopatrywania sił zbrojnych w warunkach garnizonowych i polowych
  na podstawie aktualnych badań oraz możliwości materiałowych, technicznych i finansowych gospodarki kraju, przy
  współdziałaniu z zainteresowanymi instytucjami wojskowymi i cywilnymi;
  - inicjowania i nadzorowania działalności merytorycznej szefostw zaopatrzenia okręgów wojskowych, jednostek centralnej
  dyspozycji, w tym Wojskowego Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Służby MPS
  235 Zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr 49/MON z dn. 26.09.1991 r.
  Strona 124 z 374
  Umowy te dotyczyły sposobu i warunków przeładunku materiałów pędnych z
  tankowców zaopatrujących firmy dzierżawiące magazyny paliwowe. Jak wynika z raportów
  kontrwywiadu: „Przeładunków dokonywano korzystając z rurociągu MW należącego do 35
  Składnicy Materiałów Pędnych i Smarów w Dębogórzu. Ponadto w tej składnicy mieszane
  były paliwa z innymi produktami w celu poprawienia ich własności chemicznych. Z
  tankowców pobierany był olej opałowy, a do wydzierżawionych zbiorników dolewane było
  paliwo lotnicze, które po wymieszaniu z tym olejem uzyskiwało parametry zbliżone do oleju
  napędowego. Prawdopodobnie przedstawiciele Rafinerii Czechowice, nadawali temu
  produktowi `klasę` (zgodnie z obowiązującymi normami), zatwierdzali ważność badań
  laboratoryjnych i wyrażali zgodę na jego dystrybucję. Paliwo to trafiało następnie do cystern
  kolejowych i było rozprowadzane do kontrahentów (dystrybutorów) wymienionej Rafinerii.
  Podczas ostatnich przeładunków, realizowanych na terenie ochranianych przez nas jednostek
  wojskowych, do oleju opałowego dodawano prawdopodobnie barwnik, który utrudniał
  wzrokowe odróżnienie oleju opałowego od oleju napędowego. Surowiec ten był
  dystrybuowany na terenie całej Polski.”236
  WSI miały zatem pełną świadomość uczestnictwa oficerów WP w tym procederze i
  wykorzystywania doń infrastruktury wojska. Trudno, żeby było inaczej, skoro jedną z
  głównych postaci był w tych działaniach m.in. admirał Romuald Waga. Fakty te jednak
  ukrywano przed organami państwowymi, w tym przed Komisją Sejmu RP ds. Orlenu, której
  nie ujawniono m.in. materiałów świadczących o objęciu płk. Kruczkowskiego
  rozpracowaniem już w 1991 r. jako podejrzanego o kontakty ze środowiskami przestępczymi.
  Dokumenty tego rozpracowania zaginęły. Jedynym śladem tych działań pozostał meldunek
  operacyjny skierowany do Szefa WSI B. Izydorczyka z sieprnia 1992 r.237.
  Szef WSI, gen. Marek Dukaczewski w piśmie z 18 marca 2005 r. zapewniał premiera
  Marka Belkę, że WSI nie korzysta z pomocy osób zatrudnionych w sektorze paliwowym238.
  To oświadczenie było jawnie nieprawdziwe, choćby dlatego, że od października 2002 r. do
  2005 r., wiceprezesem Orlenu był Andrzej Macenowicz239, współpracownik WSI ps.
  236 Sprawozdanie zespołu do badania prawidłowości gospodarowania paliwami w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej
  Polskiej w latach 1990-2005.
  237 Przestępcza działalność T. Kruczkowskiego znana była WSI już od 1992 r. W meldunku do Szefa WSI B. Izydorczyka z
  5.08.1992 r. K. Głowacki informował, że J. Kruczkowski od 1991 r. jest członkiem zorganizowanej grupy przestępczej,
  zajmującej się przemytem papierosów, alkoholu i narkotyków oraz nielegalnym handlem bronią. Ponadto wspólnie z
  Jeremiaszem Barańskim znanym jako „Baranina” oferował on policji kryminalnej RFN współdziałanie w poszukiwaniu
  skradzionych samochodów. Notatka informuje, że podjęto ich rozpracowanie. Dalszych dokumentów brak. Zobacz Aneks nr
  20.
  238 Akta Teczka Firmy Polskie, P. t. I. k. 233-237: „Ponadto pragnę poinformować Pana Premiera, że Wojskowe Służby
  Informacyjne nie wykorzystują w tym sektorze oficerów oddelegowanych, nie mają wiedzy o zatrudnianiu tam byłych
  oficerów WSI jak również nie korzystają z pomocy zatrudnionych tam osób.”
  239 Został on przez wywiad wojskowy PRL pozyskany w 1988 r., a w 1992 r. przerwano z nim współpracę. Sprawę
  „PARYSA” prowadzili wówczas oficerowie wywodzący się z Oddziału Y: płk Jerzy Gryz i płk Michał Kryszczuk. Oni też
  Strona 125 z 374
  „PARYS”. Dukaczewski świetnie o tym wiedział, a i sam „PARYS” powoływał się na
  znajomość z nim w czasie rozmów z oficerem prowadzącym.
  W toku współpracy „PARYS” zadeklarował pełną lojalność i gotowość
  współdziałania z wywiadem wojskowym, podkreślając, że ma pełen dostęp do „wszystkich
  informacji będących przedmiotem posiedzeń zarządu i rady nadzorczej”. Złożył też obszerną
  relację z bieżących rokowań w sprawie przygotowywanego kontraktu z Rosją: „Niebawem
  podejmowane będą decyzje dotyczące dywersyfikacji źródeł zaopatrzenia Orlenu, zamiast
  jednego pośrednika - firmy DGC240 - będzie kilku, najprawdopodobniej pięciu dostawców.
  Jest to zgodne z wytycznymi rządu RP, a także oczekiwaniami Rosji, która wskazuje
  potencjalnych kandydatów, w tym Łukoil i Jukos. Decyzje w tej sprawie będą podejmowane
  w ciągu najbliższych dni, jeśli więc chcielibyśmy uzyskać możliwość wpływania na rozwój
  sytuacji, to konieczne byłoby podjęcie stosownych działań w jak najkrótszym czasie. Jest to
  tym bardziej istotne, że planuje się podpisanie umów na kolejne pięć lat. Wsp. zadał mi
  pytanie jakie są nasze preferencje w tym względzie...”241 - notował wypowiedź Macenowicza
  Waldemar Żak z b. Oddziału Y.
  Jak widać „PARYS” nie tylko przekazywał informacje, ale gotów był podjąć
  wskazane przez WSI działania dotyczące Orlenu - bez względu na swoje zobowiązania wobec
  akcjonariuszy i rządu RP, który reprezentował w Zarządzie. „PARYS” deklarował też
  gotowość „w razie potrzeby umieszczenia kogoś w strukturach firmy”. Skrytykował innych
  współpracowników wywiadu wojskowego oraz poinformował o umieszczeniu znacznej ilości
  „swoich ludzi” przez UOP: „są w Orlenie ludzie WSI, którzy zapomnieli o celu jaki powinien
  im przyświecać” (wśród nich wymienił nazwisko Praksmajer242). Podczas spotkania Parys
  ujawnił swoją znajomość z gen. Dukaczewskim. Podsumowując spotkanie płk Żak podkreśla
  wartość „PARYSA”: „W nieodległej przyszłości można spodziewać się wzmożonego
  zdecydowali o zawieszeniu współpracy z „PARYSEM” (bez powiadamiania go o tym), a decyzje zatwierdził ówczesny szef
  Zarządu Wywiadu płk Konstanty Malejczyk. Macenowicz, blisko związany z Oleksym po zwycięstwie SLD w 1993 r.,
  zajmował szereg stanowisk państwowych, m.in. podsekretarza stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, na którym
  pozostawał aż do roku 1997 r. Wówczas kmdr Czesław Karczewski z Zarządu Kontrwywiadu (uczestnik kursu GRU w
  Moskwie w 1989 r.) odbył spotkanie mające na celu „postawienie Parysowi nowych zadań wywiadowczych”. W spotkaniu
  uczestniczył poprzednio prowadzący „PARYSA” płk Kryszczuk. Macenowicz - pracujący wówczas w URM - podaje numer
  telefonu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów „w przypadku pilnej potrzeby skontaktowania się z „Parysem”. Parys ma być
  zadarniowany ”biorąc pod uwagę jego szerokie kontakty w kołach biznesu i przemysłu zbrojeniowego...”. Już wówczas
  interesowały się nim elity WSI, często oficerowie wywodzący się z oddziału Y tacy jak: Worożbit, Dunal, Oczkowski,
  Boryszczuk czy Dukaczewski
  240 najprawdopodobniej jest to fonetyczny zapis firmy J&S
  241 Teczka personalna WS „P”, k. 58-60
  242 Dyrektor Departamentu Zamówień Orlenu decydujący o tym, kto i w jakiej ilości otrzyma możliwość dostarczania ropy
  do Orlenu, w czasie przesłuchania przed Komisją ds. Orlenu złożył fałszywe zeznanie w sprawie swoich związków ze
  służbami specjalnymi, stwierdzając że nigdy z nimi nie współpracował.
  Strona 126 z 374
  zainteresowania Orlenem ze strony Rosjan, którzy po nieudanej próbie przejęcia Rafinerii
  Gdańskiej będą dążyć do wejścia na polski rynek paliw poprzez udział w PKN Orlen.”243
  Sprawą „Parysa” zajęli się także płk Roman Karaś (Oddział Y) i płk Krzysztof Łada (też
  oddział Y). Ten ostatni będąc już szefem operacji zarządu III zadecydował, iż „w dalszych
  kontaktach należy:
  - ustalić aktualne możliwości wywiadowcze Parysa i efektywnie je wykorzystywać;
  - zaktywizować współpracownika;
  - wypracować płaszczyznę współpracy oraz sukcesywnie rozpracowywać
  współpracownika”.
  2 grudnia 2003 r., podczas następnego znanego z teczki pracy spotkania, które odbył mjr
  Krzysztof Rengel z Z II, a zatwierdził Krzysztof Surdyk, szef Z II, skupiono się na
  charakterystyce Krzysztofa Kluzka - innego wiceprezesa Orlenu. Prawdopodobnie było to
  związane ze spotkaniem, jakie Kluzek odbył wcześniej z gen. Dukaczewskim i podczas
  którego oferował mu swoją współpracę244. Rengel podkreślił, że zarówno sprawa Kluzka jak i
  ocena roli ABW w Orlenie stanowią dla wywiadu sprawy bardzo ważne. „PARYS” bardzo
  obszernie i przychylnie scharakteryzował Krzysztofa Kluzka jako człowieka uczciwego,
  sumiennie zwalczającego nadużycia w Orlenie. Powołał się przy tym na pozytywną opinię
  gen. Petelickiego o Kluzku, a także wskazał, że Kluzek odrzucił propozycje łapówki
  wielkości 1 mln 200 tys. zł. Macenowicz ujawnił też, że pomiędzy Orlenem a ABW „istnieje
  porozumienie w ramach którego w firmie zatrudniono 23 wskazane osoby. (...) Zajmują
  stanowiska pozwalające na dostęp do informacji niezbędnych ich macierzystej instytucji”. Z
  notatką ze spotkania zapoznali się płk Marek Szlenk i płk Roman Karaś z ZII, a ten ostatni
  napisał: „Pr. monitorować sytuację w przedmiotowej sprawie - decyzja szefa ZII z 10 12 03.”
  (Oficerem Zarządu II Sztabu Generalnego był też prezes Ciechu Zdzisław Monkiewicz,
  dążący do udziału firm zależnych w handlu ropą naftową z Rosją. Dukaczewski musiał
  wiedzieć o jego związkach ze służbami wojskowymi).
  243 Teczka personalna WS „P”, k. 60
  244 To samo zdarzenie M. Dukaczewski w piśmie do premiera M. Belki tak je opisuje: „Jednocześnie, informuję Pana
  Premiera, że w listopadzie ubiegłego roku [2004 r. – przyp. KW] z WSI skontaktował się były członek PKN Orlen – Pan
  Krzysztof Kluzek twierdząc, iż posiada dane, z których wynika, że WSI w sposób nieformalny wpływają na politykę
  paliwową państwa, decyzje zarządu PKN Orlen, a także, że dysponuje listą osób z PKN Orlen powiązanych z WSI. Podczas
  spotkania z przedstawicielem WSI, wymieniony przekazał nazwiska siedmiu osób, które w jego opinii są powiązane z WSI.
  Rozmówca nie potrafił określić charakteru tych powiązań jednak stwierdził, iż w PKN Orlen nie podejmuje się żadnej
  decyzji bez wiedzy i zgody WSI.
  Panie Premierze, dokonana w WSI szczegółowa analiza zasobów kadrowych operacyjnie nie potwierdziła powiązań,
  wymienionych przez Pana Krzysztofa Kluzka, osób z WSI. Mając jednak na uwadze fakt funkcjonowania, w różnych
  środowiskach, obiegowych opinii dotyczących domniemanych powiązań WSI z decydentami związanymi z rynkiem
  paliwowym Szef WSI wystąpił z wnioskiem do Szefa ABW o przekazanie posiadanych w tym względzie informacji celem
  dokonania ich rzetelnej weryfikacji.” akta Teczka Firmy Polskie, Paliwa t. I.
  Strona 127 z 374
  WSI i ekspansja rosyjska
  Przynajmniej od października 2003 r. dążenie Rosji do opanowania polskiego sektora
  energetycznego było świetnie znane kontrwywiadowi WSI245 Informację taką otrzymano z
  krakowskiego oddziału WSI w trakcie realizowania czynności operacyjno-rozpoznawczych.
  Wtedy to ustalono, że firma X z Poznania, należąca do obywatela Ukrainy A.W. 246
  sporządziła w maju 2002 r. - dla rosyjskiej firmy Q z Moskwy, należącej do b. szefa KGB
  gen. F. J. Bondarenki, noszącego pseudonim „Mały Kreml” - analizę ekonomiczną Rafinerii
  Gdańskiej przed jej prywatyzacją, uwzględniającą różne aspekty jej przejęcia przez konsorcja
  paliwowe wywodzące się z państw b. ZSRR.
  Uzyskane dokumenty prezentowały plany Rosjan doprowadzenia do bankructwa
  polskiego sektora energetycznego celem przejęcia go. Analiza zawierała perspektywiczne i
  strategiczne plany działalności na terytorium Polski po jej wstąpieniu do UE247. W projektach
  wrogiego przejęcia sektora energetycznego A. W. mówi o „możliwościach `działania`, tzn.
  bezpośrednie dojścia do Ministra Gospodarki pana Jacka Piechoty, Ministra Skarbu pana W.
  Kaczmarka; Ministra Infrastruktury i Wicepremiera Marka Pola, no i oczywiście samego
  Premiera (zgodnie ze wstępnym porozumieniem z panem A. Żukowym, Paryż, grupa Meryl
  Linch i Glave International Inc., zostały przeprowadzone rozmowy z wyżej wymienionymi, w
  sprawie przesunięcia w czasie decyzji komu sprzedać kontrolny pakiet Rafinerii - W.
  Alikpierowi czy A. Chodorkowskiemu, czekamy na Pańskie [F. J. Bondarenki - przyp. KW]
  instrukcje)”.248
  Pełna dokumentacja tej sprawy została przekazana szefowi szefostwa Wojsk
  Lądowych płk Jerzemu Skwarcowi, a następnie Szefowi Zarządu III WSI K. Kłosińskiemu.
  Trwało ponad rok, zanim informacja - uzyskana i przesłana w październiku 2003 r. - zostanie
  zauważona w Warszawie w grudniu 2004 r. Płk Kłosiński nie przedstawił pisemnego
  meldunku Szefowi WSI gen. Dukaczewskiemu, uczynił to tylko ustnie - i wspólnie mieli
  postanowić o poinformowaniu o całej sprawie Komisji ds. Służb Specjalnych oraz Premiera.
  Nie wiadomo dlaczego Komisja została poinformowana nie w ramach sprawozdania Szefa
  WSI, lecz dwa tygodnie później osobnym pismem, którego zresztą nikt w Komisji nie
  przeczytał. WSI nie przekazały też tej informacji sejmowej Komisji ds. Orlenu249, a pismo do
  Premiera pozbawione było głównych załączników informacyjnych. Postarano się o
  245 Patrz Aneks nr 21.
  246 Pseudonim „Profesor”
  247 Załącznik do pisma z 22.11.2004 r. dot. oceny sytuacji operacyjnej krypt. „Z” – dokument „Przejęcie firmy za długi”.
  Patrz Aneks nr 21.
  248 Teczka dot. oceny sytuacji operacyjnej krypt. „Z”
  249 patrz Aneks nr 22.
  Strona 128 z 374
  precyzyjne zablokowanie dalszego dopływu informacji. Szef szefostwa Wojsk Lądowych z
  inicjatywy płk. Kłosińskiego wydał jednostce krakowskiej polecenie zaprzestania
  prowadzenia sprawy operacyjnej, w ramach której uzyskano informacje o zamiarach
  doprowadzenia polskiego sektora energetycznego do bankructwa. Kierownictwo WSI uznało
  bowiem, że informator jest inspirowany przez służby rosyjskie. Nakazano też zerwać
  współpracę, zaniechać kontaktów i podjąć rozpracowanie byłego współpracownika jako
  figuranta.250
  Z kolei gen. Dukaczewski uznał w styczniu 2005 r., że posiadane informacje
  odnoszące się do zagrożenia interesów ekonomicznych państwa nie podlegają jego
  kompetencji i poinformował premiera Belkę, że „całość materiałów” przekazał do ABW. Z
  istniejącej dokumentacji wiadomo z pewnością jedynie to, że materiały te przekazano
  delegaturze ABW w Krakowie. Jednocześnie te same materiały zostały przesłane na ręce
  Przewodniczącego Komisji do Spraw Służb Specjalnych posła Andrzeja Grzesika. Analizy A.
  W. dla b. szefa KGB nie zostały jednak przedstawione Komisji Śledczej ds. PKN Orlen, która
  ich nigdy nie otrzymała, choć wielokrotnie domagała się pełnej informacji.251 Pozostaje do
  wyjaśnienia, jak organizowano utajnianie tych informacji. Wiemy, że płk Kłosiński
  przygotowując gen. Dukaczewskiemu tezy do wystąpienie podczas narady w MON zawarł
  tam wiadomość o rosyjskich materiałach. Pisał, że akta te zostały przekazane do posła
  Gruszki z Komisji ds. Orlenu, jednak poseł nie otrzymał tych materiałów. Szokuje, iż
  posiadając tak krytyczne dla bezpieczeństwa państwa polskiego informacje WSI nie podjęły
  próby ich sprawdzenia, uzyskania dodatkowych źródeł i kontroli istniejących,
  skonfrontowania tych wiadomości z innymi. Przeciwnie, czyniono wszystko, by informację
  zablokować i by chronić interesy rosyjskie. WSI nie sprawdzało i nie weryfikowało uzyskanej
  informacji, zagrażającej bezpieczeństwu państwa a osoba dostarczająca ważne informacje
  została potraktowana jako wróg.
  Aktywność Rosjan nie zakończyła się na opracowaniu i wdrożeniu planu przejęcia
  Rafinerii Gdańskiej. W 2006 r. Rosja rozpoczęła gromadzenie informacji dotyczących
  polskiego górnictwa węgla kamiennego i brunatnego, by wdrożyć plan przejęcia 12
  strategicznych kopalń.252
  250 akta Teczka Firmy Polskie, Paliwa t. I. Pismo do Szefa Zarządu III WSI ze stycznia 2005 r.: „Mając na uwadze, mjr (...)
  (osobiście) oraz Szef Wydziału WSI w Krakowie (na piśmie), zostali ukierunkowani aby zaniechać kontaktów z W. „M”.
  Wobec wymienionego będzie kontynuowana kontrola operacyjna w ramach sygnału operacyjnego krypt. „Z.”, głównie w
  celu zweryfikowania hipotez o możliwości inspiracji jego działań przez wschodnie służby specjalne, w tym przeciwko
  obronności RP. Podjęliśmy również decyzję o zmianie formuły (powodu) zabezpieczenia W. „M.” z dotychczasowej „osoba
  udzielająca pomocy WSI”, na „osoba rozpoznawana”.
  251 Akta Teczka Firmy Polskie, Paliwa t. I
  252 Teczka dot. oceny sytuacji operacyjnej krypt. „Z.” k. 122-125
  Strona 129 z 374
  Z kolei istotne informacje na temat niemieckich planów wyeliminowania Polski ze
  światowego rynku węgla kamiennego i brunatnego znajdują się w aktach pracy
  współpracownika Oddziału 22 o pseudonimie „W” (prowadzonego przez mjr. Grzegorza
  Sobeckiego). Wynika z nich, iż zatajanie przed organami władzy państwowej istotnych
  informacji było działaniem szeroko akceptowanym w WSI.253 Wspomniany współpracownik,
  zatrudniony w jednym z polskich banków, w 2002 roku przekazał swojemu oficerowi
  prowadzącemu dokument dotyczący prognozy chłonności rynku węgla kamiennego do 2010
  roku. Ten kilkusetstronicowy raport przedstawia eksperckie prognozy zapotrzebowania na
  węgiel kamienny oparte na badaniach zużycia węgla w poprzednich latach i przewidywanego
  zużycia określonego na podstawie makroekonomicznych scenariuszy wzrostu gospodarczego.
  Przedstawia także alternatywne źródła energii oraz perspektywy ich wykorzystania w
  przemyśle narodowym. Omawia korzyści i zagrożenia dla środowiska naturalnego
  spowodowane ewentualnym przestawieniem gospodarki narodowej na inne źródła energii. W
  drugiej części raportu przedstawiono także m.in. perspektywy rozwoju branży koksowniczej
  oraz sytuację kilku największych konsumentów energii (zakładów produkcji cieplnej oraz
  przemysłu ciężkiego, cukrowniczego i cementowego).
  Opracowanie traktowało o strategicznej gałęzi polskiej gospodarki i o niemieckich
  planach dotyczących wyeliminowania Polski z tego rynku, więc „W” słusznie wskazał za
  celowość zapoznania z tym materiałem kierownictwa resortu gospodarki254. Materiałów tych
  nigdy jednak nie przekazano właściwym organom państwa. W 2002 r. na wniosek ppłk.
  Tomasza Korpaka zostały one przesłane do Zarządu III WSI a w 2006 r. ten sam oficer
  odesłał je z powrotem do Zarządu II bez podjęcia jakichkolwiek działań. Dopiero w 2006 r.
  sporządzono pierwszą notatkę w tej sprawie.
  Z teczki pracy współpracownika „W” wynika ponadto, że omawiany dokument został
  przygotowany przez zespół ekspertów powołanych przez zagraniczną firmę konsultingową na
  zlecenie jednego z banków. W skład tego zespołu wchodzili pracownicy polskich ministerstw,
  wykradający poufne informacje, sprzedawane potem firmom konsultingowym. Działanie
  takie stanowi przestępstwo ujawnienia osobie nieuprawnionej informacji stanowiących
  tajemnicę służbową lub informacji, które uzyskano w związku z wykonywaniem czynności
  służbowych, a których ujawnienie może narazić na szkodę prawnie chroniony interes. WSI
  nie przekazały tych informacji organom ścigania, umożliwiając kontynuowanie szkodliwego
  253 Teczka pracy „W”, t. II
  254 „W” dokonał oceny omawianego raportu na podstawie analizy rynku oraz swojej wiedzy na ten temat.
  Strona 130 z 374
  dla bezpieczeństwa RP procederu. W aktach współpracownika nie ma informacji, by podjęto
  jakąkolwiek próbę ustalenia składu osobowego „grupy ekspertów”.
  Tak jak w przypadku próby przejęcia polskiego sektora paliwowego przez Rosjan, tak
  w opisanej sytuacji istnieje zagrożenie, że raport stanowił wstęp do analogicznych działań
  strony niemieckiej wobec polskiego rynku węgla kamiennego. Brak polskich działań w tej
  sprawie naraził nie tylko bezpieczeństwo energetyczne Polski, ale i umożliwił obcym
  podmiotom analizę strategicznych sektorów naszej gospodarki (zakłady produkcji cieplnej,
  przemysłu ciężkiego, cukrowniczego i cementowego). Z uwagi na fakt, że zakłady te opierają
  swoją produkcję na wykorzystaniu węgla kamiennego, dane te pozwalają z duża dozą
  prawdopodobieństwa przewidzieć ich kondycję finansową na przestrzeni najbliższych lat.
  Posiadając takie analizy, zagraniczni inwestorzy mają możliwość sterowania poszczególnymi
  gałęziami polskiej gospodarki.
  Sprawa mafii paliwowej to jedno z poważniejszych oskarżeń pod adresem WSI. Nie
  dość, że służba wiedziała o nielegalnych działaniach i tolerowała ich prowadzenie, ale jej
  żołnierze współtworzyli główne ogniwa mafii, a jak wynika z losów raportu dla Małego
  Kremla, WSI ochraniała przestępcze działania rosyjskich służb i mafii mających na celu
  niszczenie i przejęcie polskiego sektora energetycznego.
  Materiały dokumentujące działania WSI w ramach kontroli nad rynkiem paliwowym
  do 2000 r. są w wielu przypadkach niepełne, gdyż zostały w znaczącej części zniszczone lub
  ukryte. Materiały dotyczące spraw paliwowych niszczono jeszcze 30 czerwca 2006 r., gdy już
  było wiadomo, że WSI zostaną rozwiązane255.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Marek Dukaczewski, płk Waldemar Żak, płk
  Roman Karaś, płk Krzysztof Łada, płk Krzysztof Surdyk, płk Marek Szlenk, płk Krzysztof
  Kłosiński, ppłk Tomasz Korpak, mjr Krzysztof Rengel, mjr Grzegorz Sobecki.
  Działanie Andrzeja Macenowicza, Krzysztofa Kluzka i Andrzeja Grzesika wypełnia
  dyspozycję art. 70a ust. 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy.
  255 Sprawa problemowa „B”. W spisie zawartości spraw znajdujących się w teczce naniesiono adnotacje o zniszczeniu
  dokumentów zawierających meldunki dotyczące PKN Orlen. Dokumenty te były wytworzone w 2005 r., a zniszczone
  30.06.2006 r. Powyższe meldunki uznano za dokumentację podręczną i po sporządzeniu syntezy z nich wybrakowano je. Tak
  szybkie zniszczenie ich może świadczyć o zamiarze ukrycia faktów ukazujących szerzej problem nieprawidłowości w
  gospodarowaniu paliw płynnych.
  Strona 131 z 374
  W opisanym okresie Szefem WSI był gen. bryg. Marek Dukaczewski.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Bronisław Komorowski i Jerzy
  Szmajdziński.
  Strona 132 z 374
  10. Działalność oficerów WSI w Wojskowej Akademii Technicznej
  Aktywność oficerów WSI niejednokrotnie przybierała charakter przestępczości
  gospodarczej na wielką skalę, wskutek której Skarb Państwa tracił wielomilionowe sumy.
  Bardzo często środki finansowe należące do podmiotów gospodarczych lub instytucji
  związanych z wojskiem były transferowane bądź malwersowane za pośrednictwem firm,
  fundacji bądź innych instytucji tworzonych z inicjatywy oficerów WSI lub mających z nimi
  ścisłe powiązania.
  Przykładem tego rodzaju aktywności oficerów WSI była prowadzona przez nich w
  latach 1996-2000 działalność gospodarcza wokół Wojskowej Akademii Technicznej. Na ślad
  tej przestępczej działalności oficerów WSI natrafiono w połowie 1999 r. podczas kontroli
  finansowej prowadzonej w WAT przez UKS/ Kontrola dotyczyła realizacji założeń
  budżetowych uczelni. Ujawniono wówczas sfabrykowane dokumenty finansowe świadczące
  o przestępczym procederze na WAT. W związku z ustaleniami UKS, w lipcu 1999 r.
  Prokuratura Rejonowa w Warszawie przy współudziale Zarządu Ochrony Interesów
  Ekonomicznych UOP wszczęła śledztwo, w trakcie którego potwierdzono istnienie
  przestępczych mechanizmów na WAT przy udziale szeregu podmiotów gospodarczych, z
  uczelni tej nielegalnie wyprowadzono 381.962.568 zł. Jak ustalono, pieniądze te wypływały z
  budżetu WAT przez utworzone w roku 1996 Centrum Usługowo-Produkcyjne WAT, które
  miało zajmować się handlową i marketingową obsługą WAT256.
  Proceder polegał na podpisywaniu przez CUP WAT umów wieloletnich na dostawę
  towarów bądź świadczeń usług na rzecz WAT z różnymi spółkami. Znaczna część z nich
  miała bardzo bliskie powiązania z Fundacją „Pro Civili”. Mechanizm tych umów polegał na
  fikcyjnym ustanowieniu WAT jako odbiorcy towarów lub podmiotu zlecającego usługi, za
  które WAT był zobowiązany do zapłaty zleceniodawcom bądź wykonawcom znacznych
  środków finansowych.
  W procederze tym ważną rolę odgrywała Fundacja „Pro Civili”, ale też powiązane z
  nią spółki „Olbart”, „Kiumar”, „Glicor” „Sicura” i inne. Fundacja „Pro Civili” została
  założona 5 lipca 1994 r. z kapitałem założycielskim 300 tys. starych zł. Miała zajmować się
  ochroną pracowników i funkcjonariuszy służb państwowych i samorządowych oraz działaczy
  256 CUP WAT powołane zostało Zarządzeniem Komendanta Akademii gen. dyw. A. Ameljańczyka nr 23 z 12.02.1996 r. jako
  jednostka nieetatowa. Zakres działalności CUP WAT nigdy nie został precyzyjnie określony. Szefem CUP WAT był m.in.
  Andrzej Kucharski. Na mocy rozkazu dziennego z 18.11.1996 r. nadano mu szerokie upoważnienia w zakresie podpisywania
  umów wewnętrznych i zewnętrznych. W okresie swojego istnienia CUP WAT podjęło szereg działań sprzecznych ze
  statutem WAT i przepisami prawa. CUP WAT istniało do 31.12.1999 r. W jego miejsce powołano wówczas spółkę z CUP
  WAT S.A.
  Strona 133 z 374
  społecznych i związkowych a także niesieniem pomocy osobom, które poniosły szkodę bądź
  doznały uszczerbku na zdrowiu, broniąc bezpieczeństwa i porządku prawnego RP. Głównymi
  założycielami fundacji byli Anton Wolfgang Kasco i Patryk Manfred Holletschek (twórca
  pierwszej w Polsce piramidy finansowej: „Global System”). Prezesem Zarządu Fundacji był
  Krzysztof Werlich a Dyrektorem Generalnym Elżbieta Polaszczyk. Radę Fundacji tworzyli:
  przewodniczący Piotr Polaszczyk (do sierpnia 1995 r. oficer WSI), Beata Werlich, Krzysztof
  Kostrzewski, gen. Stanisław Świtalski oraz Marek Olifierczuk (współpracownik prowadzony
  przez Piotra Polaszczyka). Jednym z pracowników Fundacji był oficer Zarządu III WSI
  Marek Wolny. W 1994 r. w skład Rady Fundacji wchodzili ponadto Janusz Maksymiuk i
  Tomasz Lis257.
  Ujawnionych zostało co najmniej kilkadziesiąt przedsięwzięć usługowo-handlowych
  między CUP WAT a Fundacją „Pro Civili” i wymienionymi spółkami. Znaczna część
  transakcji z udziałem WAT i Fundacji „Pro Civili” była operacjami gospodarczymi mającymi
  pozorny charakter. Ich jedynymi celami było wyłudzenie wielomilionowego zwrotu podatku
  VAT, uzyskanie kredytów bankowych oraz sprzedaż bankom wierzytelności z umów
  leasingowych. Ze strony WAT sygnatariuszem tych transakcji było CUP WAT. Przykładem
  działań podejmowanych przez „Pro Civili” był zakup dla WAT systemu do zabezpieczania
  dokumentów „Axis” (system ten miał służyć do zabezpieczenia dokumentów przed
  podrobieniem i umożliwiać szybką, bezbłędną weryfikację wiarygodności dokumentów, ale
  dokonane w toku śledztwa ustalenia podważały istnienie wspomnianego programu).
  Ustalono też, że mająca ścisłe związki z CUP WAT Fundacja „Pro Civili” oraz
  powiązane z nią firmy były jednocześnie tzw. „pralnią pieniędzy”, które mogły pochodzić
  również z nielegalnej działalności grup przestępczych. Taką tezę potwierdzają niektóre
  ujawnione przez prokuraturę umowy, jakie w latach 1996-2000 w imieniu WAT zawierało
  CUP WAT z Fundacją „Pro Civili” i innymi spółkami. Jedną z nich była umowa leasingu
  jachtu motorowego przez Korporację Adar S.A. dla WAT. Pierwsza umowa była zawarta na
  wysokość ok. 36 mln zł a druga 20 mln zł. Właścicielem jachtu cały czas pozostawała
  cypryjska firma Parsley Co. Ltd. Raty leasingowe były wpłacane na konto Bank of Cyprus.
  Celem zawarcia tych umów był transfer pieniędzy za granicę kraju.
  Celem kolejnej umowy zawartej między WAT a Korporacją Adar miało być wspólne
  sfinansowania zakupu oraz sprzedaży nieruchomości przy ul. Konduktorskiej 4 w Warszawie.
  Wartość przedmiotu transakcji określono na 4,5 mln zł., a udział WAT wynosił 2,5 mln zł.
  257 Komisja nie ustaliła tożsamości tej osoby. Według ustaleń UOP z fundacja powiązany był również uważany za
  przedstawiciela mafii włoskiej Andreas Edlinger oraz Jarosław Sokołowski ps. „Masa”. Proces powołania tej fundacji
  przypomina powołanie działającej przy MSW fundacji „Bezpieczna Służba”.
  Strona 134 z 374
  Wycena nieruchomości stanowiła 1,2 mln zł. Udział WAT przewyższał znacznie wartość
  nieruchomości. Ta działalność była obliczona na udzielenie przez przedstawicieli WAT
  „taniego i szybkiego” kredytu firmie Adaer. Szefem zarządu Korporacji ADAR był
  cudzoziemiec posługujący się trzema różnymi danymi personalnymi (obywatel Litwy
  Valerijus Baskowas, Igor Kapylov z Białorusi oraz Konstantinos Pelivanidis, reprezentant
  spółki Parsley Company Limited z Cypru).
  Wiele przedsięwzięć z udziałem WAT było z góry skazanych na straty finansowe a
  mimo to uczelnia partycypowała w kosztach. Przykładowo: w roku 1997 WAT podpisała z
  firmą „Pol-Bot” umowę dotyczącą eksploatowania złóż piasku i żwiru, w wyniku której to
  transakcji WAT straciła 750 tys. zł. Straty przyniosło też utworzenie i ulokowanie w Łodzi
  Zakładu Usług Reklamowych WAT (w 1999 r. płk Janusz Łada bez stosownych upoważnień
  podpisał w imieniu ZUR WAT umowę najmu nieruchomości przy ul. Piotrkowskiej 89 w
  Łodzi; umowę zawarł z firmą „Secesja 89 Piotrkowska Centrum Biurowo-Apartamentowi”,
  której właścicielem był Krzysztof A.).
  Współpraca WAT ze Szkołą Wyższą Warszawską (SzWW), formalnie zorganizowaną
  przez ustanowioną z inicjatywy WAT Fundację Rozwoju Edukacji i Techniki i finansowaną –
  teoretycznie rzecz biorąc - ze środków publicznych była możliwa dzięki utworzeniu w 2000 r.
  przez WAT: Biura ds. Współpracy z Uczelnią Niepaństwową. Koszty tego biura były
  finansowane z dotacji przyznanej WAT przez MON na cele dydaktyczne. W 2003 r. SzWW
  posiadała wobec WAT dług za dzierżawę pomieszczeń w wysokości prawie 1,5 mln zł.
  W kłopoty finansowe wpędziło WAT także podpisanie - za zgodą ówczesnego
  komendanta WAT, gen. A. Ameljańczyka - kolejnej umowy najmu „Domku Myśliwskiego” z
  Mariuszem Krawczykiem258, choć władze uczelni wiedziały, że Krawczyk nie wywiązał się
  wobec WAT z poprzedniej umowy. Wpływ na finalizowanie kolejnej umowy z Krawczykiem
  miała osobista protekcja płk. Romualda Miernika (oficera WSI, z-cy Komendanta WAT ds.
  Ekonomiczno-Organizacyjnych). Skutkiem zawarcia umowy z Krawczykiem było
  doprowadzenie w ciągu półtora roku „Domku Myśliwskiego” do całkowitej dewastacji, a
  dokonane zmiany budowlane obiektu w konsekwencji spowodowały, że obiekt nie mógł być
  odebrany przez nadzór budowlany. Zaległości Krawczyka z tytułu najmu (co najmniej 100
  tys. zł) oraz koszta związane z ponowną adaptacją należącego do WAT obiektu złożyły się na
  znaczne straty finansowe (co najmniej kilkaset tysięcy złotych) w pozornie niewielkim
  przedsięwzięciu.
  258 M. Krawczyk był właścicielem firmy: Invest Partner Construction, a następnie firmy Red Manor Managment.
  Strona 135 z 374
  Mimo złej sytuacji finansowej uczelni kierownictwo WAT nie podejmowało działań
  zaradczych. Nie wykazywało inicjatywy w celu wyzbycia się przez WAT udziałów w
  spółkach prawa handlowego, których działalność gospodarcza była niedochodowa lub
  przynosiła straty. Marginalizowany był fakt, że przedmiot działalności tych spółek był często
  całkowicie rozbieżny z zadaniami wyższej uczelni wojskowej (świadczenie usług
  ubezpieczeniowych, handel ropą naftową, hotelarstwo…). Często przy zawieraniu umów
  osoby z kierownictwa WAT rażąco przekraczały swoje uprawnienia. Zazwyczaj podpisywane
  przez nie umowy przynosiły uczelni straty finansowe na ogromną skalę.
  Katastrofalna sytuacja finansowa WAT pogłębiła się, gdy funkcję Komendanta WAT
  pełnił gen. dyw. Andrzej Ameljańczyk. To właśnie gen. Ameljańczyk dawał przyzwolenie na
  podpisywanie w imieniu WAT umów pożyczek z prywatnymi inwestorami bądź udzielanie
  pożyczek prywatnym inwestorom, inwestowaniu w przedsięwzięcia gospodarcze z góry
  obliczone na straty. Prowadzona za jego kadencji polityka finansowa WAT rażąco naruszała
  przepisy regulujące gospodarkę finansową jednostek budżetowych. WAT-owskie transakcje
  nie uwzględniały wiarygodności partnerów. Kierownictwo WAT i reprezentujące uczelnię
  CUP WAT nie sprawdzały ani wiarygodności kontrahentów, ani przeszłości osób, które je
  reprezentowali wobec WAT. Nierzadko zdarzało się, że osoby, które były akcjonariuszami
  CUP WAT reprezentowały jednocześnie interesy innych firm, z którymi uczelnia zawierała
  umowy. Przykładowo zawarto umowy i prowadzone transakcje z :
  - Romanem Pudereckim – właścicielem firmy „Budimex” (współakcjonariuszem CUP WAT),
  wobec którego toczyło się postępowanie sądowe za malwersacje finansowe.
  - Karolem Gilskim – b. funkcjonariuszem SB i akcjonariuszem firmy „Sicura”
  (współakcjonariuszem CUP WAT”)
  - Leszkiem Grotem
  - Krzysztofem Osuchem i Francesco Bellonim – przedstawicielami firmy „Korporacja
  Bemowo”.
  - Andrzejem Góralczykiem – pełnomocnikiem firmy „Pol-Bot”, karanym w przeszłości za
  udział w związku przestępczym, kradzieże, oszustwa, wyłudzenia i fałszowanie dokumentów.
  Czołowe role odegrali w opisywanym procederze oficerowie WSI. Byli zazwyczaj
  motorem napędowym tych transakcji. Niektórzy z nich jeszcze jako czynni oficerowie WSI
  odpowiadali w przeszłości za tzw. osłonę kontrwywiadowczą WAT, by następnie zostać
  pracownikami tej uczelni - i to nierzadko na bardzo eksponowanych stanowiskach. Jeśli zaś
  nie byli pracownikami WAT, to zazwyczaj reprezentowali podmioty gospodarcze, które były
  partnerami uczelni w transakcjach handlowych.
  Strona 136 z 374
  Jedną z takich osób był kpt. rez. Piotr Polaszczyk, który do sierpnia 1995 r. był
  oficerem WSI odpowiedzialnym za osłonę obiektową WAT i z tego tytułu posiadł dużą
  wiedzę na temat funkcjonowania WAT oraz znał osoby z WAT, które w przeszłości były jego
  OZI. Od 1996 r. był on przewodniczącym Rady Fundacji „Pro Civili” a potem pomysłodawcą
  wielu transakcji z udziałem WAT (za pośrednictwem CUP WAT). Płk rez. Marek Wolny259,
  były oficer Zarządu III WSI, został pracownikiem „Pro Civili”. Ogromna rolę odegrali ppłk
  Janusz Łada, z-ca Komendanta WAT ds. Ekonomiczno-Organizacyjnych, który osobiście
  akceptował wiele przedsięwzięć z udziałem WAT oraz płk Roman Miernik260 – oficer WSI a
  następnie także z-ca Komendanta WAT ds. Ekonomiczno-Organizacyjnych.
  Oficerowie ci nie działali na własną rękę. Znali się od lat, mieli do siebie zaufanie,
  wspólnie planowali bądź inicjowali przestępcze przedsięwzięcia, w których budżet WAT
  stanowił podstawę realizacji. I nawet fakt, że w przedsięwzięciach tych reprezentowali
  odmienne strony i zobowiązani byli do działania na korzyść tych stron, nie przeszkadzał im w
  finalizowaniu zaplanowanych wcześniej przedsięwzięć. Tacy oficerowie WSI jak z-ca
  Komendanta WAT płk J. Łada i komendanta WAT płk R. Miernik. To właśnie oni
  podejmowali pomysły robienia „wspólnego biznesu” z Fundacją „Pro Civili”, której mózgiem
  był kpt. rez. P. Polaszczyk. Była to swoista zmowa oficerów WSI na rzecz przestępczych
  interesów robionych na bazie WAT. Nie była to przy tym jedynie doraźna zmowa, lecz - w
  miarę rozwoju procederu - przestępcza grupa zorganizowana, sterowana przez oficerów WSI.
  O tym, że szyld WSI był akceptowany w tym środowisku świadczy i ten drobny fakt, że P.
  Werlich z Fundacji „Pro Civili” podawał się za oficera WSI, choć nigdy nim nie był., lecz
  szyld WSI miał go uwiarygodnić w oczach kontrahentów Fundacji.
  Gdy w połowie 1999 r. sprawą polityki finansowej WAT zainteresowały się UKS,
  Prokuratura Okręgowa w Warszawie oraz Stołeczny Oddziała KW WSI, kierownictwo WAT
  podjęło na uczelni szereg zmian organizacyjnych i personalnych, których zasadniczym celem
  była próba zatarcia śladów, jakie mogłyby naprowadzić organy ścigania na trop
  przestępczego procederu z udziałem kierownictwa WAT. Inicjatorem zmian był z-ca
  Komendanta płk. Łada. Rozwiązano CUP WAT i powołano w to miejsce spółkę CUP WAT
  S.A., której formalnymi założycielami byli płk J. Łada, K. Gilski i R. Puderski, a jej
  pełnomocnikiem płk Krzysztof Bernat. Prawdopodobnie uległo wówczas zniszczeniu wiele
  dokumentów dotyczących transakcji prowadzonych z udziałem WAT.
  259 Płk rez. Marek Wolny, ur. 04.08.1942 r., s. Mieczysława, oficer WSI w służbie czynnej do 1996 r., był m.in. szefem
  Oddziału KW Krakowskiego Okręgu Wojskowego.
  260 Płk Roman Miernik, oficer KW WSI a od roku 1999 z-ca Komendanta ds. Organizacyjno-Ekonomicznych.
  Strona 137 z 374
  W końcu 2000 r. Wojskowa Prokuratura Okręgowa w Warszawie przedstawiła zarzuty
  m. in. zastępcy Komendanta WAT ds. Ogólnych gen. bryg. Aleksandrowi Boronowskiemu, zcy
  Komendanta WAT ds. Ekonomiczno-Organizacyjnych płk. rez. Januszowi Ładzie i
  kierownikowi Zakładu Szkolenia Ogniowego WAT płk. Tomasz Kwietniowi, radcom
  prawnym WAT Markowi Gniewaszewskiemu i Januszowi Wojciechowskiemu, dyrektorowi
  Oficyny Wydawniczej WAT Wojciechowi Pogonowskiemu, kwestorowi WAT płk. rez.
  Tadeuszowi Kudłaczkowi oraz z płk. rez. Andrzejowi Spychale.
  Prowadzone przez prokuratury cywilną i wojskową odrębne śledztwa objęły także
  osoby związane z Fundacja „Pro Civili” - kpt. P. Polaszczyka i płk. rez. M. Wolnego.
  W wyniku przestępczego procederu, który obrazują omówione przypadki, WAT
  straciła co najmniej 381.962.568 zł. Większość utraconych przez WAT kwot została
  wyprowadzona poza polski system bankowy. Istnienie przestępczego procederu na WAT
  potwierdzone zostało w ramach trzech niezależnych od siebie procedur:
  - kontroli UKS;
  - postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową i Wojskową Prokuraturę
  Okręgową w Warszawie;
  - prowadzonych przez WSI spraw SP krypt. „K”261 i SOW krypt. „KA”262.
  We wszystkich działaniach kontrolnych i dochodzeniowo-śledczych potwierdzony
  został udział żołnierzy WSI bądź osób, które w przeszłości były żołnierzami WSI. Osoby te
  albo wcześniej ochraniały kontrwywiadowczo WAT, albo będąc w przeszłości żołnierzami
  objęły następnie różnego rodzaju funkcje w kierownictwie WAT. Udział żołnierzy WSI w
  przestępczym procederze nie był równomierny. Nie należy wykluczać, że działalność
  niektórych z nich była kierowana przez kierownictwo WSI. Taka sytuacja mogła istnieć
  pomimo faktu, że WSI prowadziły sprawy operacyjne SP „K” i SOW „K”, których celem
  miało być rozpoznanie a następnie rozpracowanie przestępczego procederu na WAT.
  Wiadomo, że z-ca Komendanta WAT ppłk R. Miernik w 2000 r. został skierowany do WAT
  w celu uporządkowania sytuacji i na bieżąco kontaktował się z Szefem Zarządu III płk.
  Kazimierzem Mocholem oraz z szefami Biura Operacji Specjalnych w tymże Zarządzie III -
  płk Eugeniuszem Lendzionem i płk Józef Łangowskim. Fakt ten mógłby wskazywać na
  261 Sprawa „K” dotyczyła niedopełnienia obowiązków służbowych przez osoby funkcyjne zobowiązane do zajmowania się
  sprawami majątkowymi WAT w Warszawie. Sprawa prowadzona była od 25.02.2000 r. do 02.07.2006 r. przez mjr.
  Mirosława Wosia ze Stołecznego Oddziału KW WSI. Prowadzenie sprawy zostało zakończone, gdy osobom przechodzącym
  w sprawie Wojskowa Prokuratura Okręgowa w Warszawie postawiła zarzuty.
  262 Sprawa „K” realizowana była przez Oddział 36 Zarządu III WSI w latach 2000-2001. W wyniku podjętych działań
  zebrano materiały potwierdzające udział osób funkcyjnych WAT w badanym procederze. M.in. ustalono fakty wskazujące na
  przekroczenie uprawnień podczas podpisywania umów z podmiotami gospodarczymi oraz na bezprawne posługiwanie się
  przez przedstawicieli Fundacji „Pro Civili” pieczęciami uczelni. Potwierdzono również fikcyjność wielu podmiotów, z
  którymi CUP WAT zawierała umowy.
  Strona 138 z 374
  bezpośredni nadzór WSI nad działalnością wielu swych byłych żołnierzy, którzy rozwinęli
  działalność gospodarczą z udziałem WAT. Nie należy wykluczać, że olbrzymi budżet WAT
  wynikający z konieczności prowadzenia prac badawczych mógł być interesującym celem dla
  WSI, które przy zaangażowaniu różnych podmiotów gospodarczych chciały wyprowadzić go
  z WAT i bezpiecznie ulokować poza polskim obszarem skarbowym263.
  Z kontrwywiadowczego punktu widzenia na szczególną uwagę zasługuje ujawniony
  fakt obecności w przestępczym procederze wielu cudzoziemców, a w szczególności obywateli
  krajów b. ZSRR264, co stwarzało olbrzymie zagrożenie całkowitej przezroczystości WAT jako
  uczelni wojskowej. Sytuacja była o tyle niepokojąca, że zawierane z WAT umowy często
  dawały kontrahentom możliwość dostępu do informacji stanowiących tajemnicę państwową i
  służbową. W szczególności dotyczyło to informacji związanych z finansowaniem
  prowadzonych przez WAT prac badawczych i wdrożeniowych na potrzeby Sił Zbrojnych
  RP265.. Część transakcji z udziałem WAT objęta została śledztwem prowadzonym przez
  prokuraturę w Warszawie, w wyniku którego kilkudziesięciu osobom przedstawiono zarzuty.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: płk Marek Wolny, płk Roman Miernik, płk Janusz Łada, płk
  Kazimierz Mochol, płk Eugeniusz Lendzion, kpt Piotr Polaszczyk.
  Działanie gen. bryg. Aleksandra Bortonowskiego, gen. dyw. Andrzeja Ameljańczyka,
  Antona Wolfganga Kasco, Patryka Manfreda Holletschek, Krzysztofa Werlicha, Beaty
  Werelich, Krzysztofa Kostrzewskiego, gen. Stanisława Świtalskiego, płk Tomasza Kwiecień,
  płk Józefa Łangowskiego, płk Krzysztof Bernata, Marka Olifierczuka oraz Mariusza
  Krawczyka wypełnia dyspozycję art. 70a ust. 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy.
  W opisanym okresie Szefami WSI byli: gen. bryg. Konstanty Malejczyk oraz kadm.
  Kazimierz Głowacki.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  263 Spółki „Sicur”, „Kiumar”, „Glicor” i „Olbart” przeprowadziły w tym czasie wiele transakcji za granicą.
  264 M.in. Valerijus Baśkowas i Rudokas Rajmunda (Litwa); Igor Kapylov (Białoruś); Tamaz Goshadze (Gruzja); Valentyn i
  Valenttyna Skaliychuk (Ukraina); Jurij Filimonow (Rosja) oraz zidentyfikowani pracownicy Rosyjskiego Ośrodka Nauki i
  Kultury w Warszawie: Władimir Pantiuchow i Andriej Taranow.
  265 Notatka szefa Oddziału 2 Stołecznego Szefostwa WSI płk J.Kowalskiego z dnia 08.09.2006 r.
  Strona 139 z 374
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Stanisław Dobrzański, Janusz
  Onyszkiewicz i Bronisław Komorowski.
  Strona 140 z 374
  11. Inne nieprawidłowości w funkcjonowaniu WSI
  W WSI dochodziło do wielu innych nieprawidłowości. Dotyczyły one zarówno
  podstawowych wymogów przy powoływaniu do służby jak i np. realizacji procedur
  przetargowych, dotyczących zakupu sprzętu specjalistycznego. Występowały również rażące
  nieprawidłowości w zakresie ochrony kontrwywiadowczej instytucji i jednostek wojskowych.
  Skutkiem oparcia struktury WSI na absolwentach kursów sowieckich było tworzenie
  barier dla kandydatów spoza tego środowiska. W konsekwencji polityka kadrowa zmierzała
  do zakonserwowania dawnego układu.
  Nieprawidłowości kadrowe
  Dobór nowych kandydatów do służby nie był prowadzony w oparciu o właściwe
  kryteria. Negatywne przesłanki zebrano o kandydatach do służby i żołnierzach WSI nie miały
  wpływu na decyzje kadrowe.
  Dokumentacja procedur związanych z naborem kandydatów do służby wskazuje, że w
  wielu przypadkach pomimo zebrania negatywnych opinii o kandydacie (np. negatywne opinie
  psychologiczne, nadużywanie alkoholu, informacje wskazujące na brak rękojmi zachowania
  tajemnicy, istotne przeciwwskazania do pracy operacyjnej) podejmowane były decyzje o
  przyjęciu do służby w WSI266. Dochodziło również do sytuacji, w których oficerowie starali
  się wywrzeć wpływ na podwładnych w celu ukrycia niekorzystnych faktów z życiorysu267.
  Zebrane przez pion BBW informacje negatywne (np. o nadużywaniu alkoholu i
  leczeniu odwykowym, o przestępstwach, o wykroczeniach) nie miały większego wpływu na
  dalszą karierę danego żołnierza, jego awans, umiejscowienie w służbie, powierzanie tajemnic
  państwowych czy wysyłanie na zagraniczne placówki268.
  266 Najbardziej jaskrawym przykładem była sprawa por. P. z szefostwa WSI Wojsk Lądowych, który pomimo tego, że
  wojskowa prokuratura we Wrocławiu prowadziła w jego sprawie postępowanie karne (o przestępstwo z art. 350 KK -
  znęcanie się nad podwładnymi) zakończone w 2004 r. wyrokiem skazującym WSG we Wrocławiu (sygn. SG 28/04) znalazł
  się w oddziale WSI.
  267 W 1997 r. płk P. ze stołecznego KW wywierał naciski na podwładnych i współpracowników w celu zmiany tekstu
  decyzji w związku z jego przejściem do pracy w URM i MSZ. Celem nacisków było usunięcie z akt personalnych
  materiałów świadczących o odbytym w Rosji przeszkoleniu i faktu służby w WSW.
  268 Zastępca attache ambasady w Mińsku mjr M. został wprawdzie odwołany z placówki za nadużywanie alkoholu, ale w
  krótkim czasie (ok. 1 miesiąca) wystawiono mu kolejną opinię, tym razem pozytywną. Pierwsza opinia wskazywała na
  średnie osiągnięcia w pracy na zajmowanym stanowisku (niewłaściwe kontakty międzyludzkie, picie alkoholu), druga opinia
  była wręcz przeciwna. Wynik badania poligraficznego był dla tego oficera pozytywny. W teczce TOK mjr. M. znajduje się
  też informacja sugerująca jego bliskie powiązania towarzyskie z przedsiębiorcą białoruskim podejrzewanym o współpracę z
  KGB. Mjr M. nie został, jak oświadczył podczas wysłuchania, ostrzeżony przed tym potencjalnym zagrożeniem.
  Zastrzeżenia może budzić także sytuacja rodzinnych powiązań w pracy, w dodatku na placówce dyplomatycznej. Żona
  majora M. była sekretarką konsula. W tym przypadku dodatkową przesłanką negatywną było podejrzewanie przez męża, że
  jeden z przełożonych żony usiłował ją uwodzić.
  Strona 141 z 374
  Dochodziło do skandalicznych sytuacji wysyłania żołnierzy za granicę pomimo
  negatywnych przesłanek269.
  W bardzo wielu przypadkach uzyskano informacje wskazujące na brak rękojmi
  dochowania tajemnicy, jednak w prawie każdym tego typu przypadku osoby te otrzymywały
  poświadczenie bezpieczeństwa do informacji oznaczonych klauzulą ściśle tajne. Dochodziło
  nawet do przypadków zajmowania stanowiska dowódczego mimo braku dostępu do
  informacji niejawnych270.
  W związku ze stosowaniem pozornych procedur rekrutacyjnych i sprawdzających,
  bardzo poważnym problemem stało się nadużywanie alkoholu przez oficerów WSI. Proceder
  ten był powszechny i akceptowany271. Normą stało się picie alkoholu w miejscu pracy272.
  Opisane praktyki stanowiły nie tylko naruszenie wewnętrznych przepisów, czy
  zaniedbanie obowiązków. Skutkowały wieloma nadużyciami, np. w związku z
  gospodarowaniem funduszem „O”. Z uzyskanych przez Komisję Weryfikacyjną informacji
  wynika, że fundusze operacyjne WSI, często traktowano jako dodatkowe źródło dochodu,
  swoisty dodatek. Pod byle pretekstem wypłacano pieniądze do prywatnych kieszeni żołnierzy
  i ich OZI.
  W latach 1999-2001 żołnierze WSI wydziału KW w Krakowie dopuszczali się
  fałszowania dokumentów rozliczeniowych związanych z kosztami realizowanych
  przedsięwzięć operacyjnych273.
  269 Kpt. J. podczas pobytu w Rydze i Wilnie w 2003 r. poszukiwał - jak wynika z informacji OZI - kontaktów seksualnych z
  kobietami. Jednocześnie miał mieć kłopoty rodzinne: dochodziło do częstych kłótni z żoną na tle niskich zarobków. W
  związku z tym nadużywał alkohol, szczególnie podczas zagranicznych wyjazdów. Informacje te nie przeszkodziły w
  podjęciu decyzji o wysłaniu kpt. J. do Iraku w 2006 r. W aktach brak jakiejkolwiek próby wyjaśnienia wiarygodności tego
  oficera. Podczas pobytu w Iraku i Jordanii oficer operacyjny płk B. utrzymywał intymne kontakty z miejscowymi kobietami,
  przyjmował także prezenty od oficerów armii USA. W teczce TOK znajduje się sugestia, że nie powinien być dopuszczony
  do informacji niejawnej. Nie wyciągnięto jednak wobec niego żadnych konsekwencji.
  270 W 2005 r. meldowano o nieprawidłowościach w postępowaniu szefa Szefostwa WSI Sił Powietrznych, który utracił
  prawo dostępu do informacji niejawnych, ale dalej zajmował swoje stanowisko, choć nie wykonywał swoich obowiązków.
  Nie wyciągnięto z tego żadnych konsekwencji.
  271 W teczce sprawy o kryptonimie „K” dotyczącej współpracy płk. Mariana Kastelika (absolwent kursu GRU w ZSRR) z
  sowieckim wywiadem wojskowym istnieje wiele stron notatek dot. nadużywania przez niego alkoholu, np.: „[Kastelik] dał
  się przy tym poznać jako osoba nadużywająca alkoholu, wstawiająca się w stan nietrzeźwości do tego stopnia, że tracił
  kontrolę nad odruchami fizjologicznymi. W stanie takim przebywał często od kilku do kilkunastu dni (…) po każdej
  uroczystości wracał na „Olimp”, gdzie sam sobie dolewał upijając się do nieprzytomności (…). Był przypadek, że będąc
  pijany narobił w spodnie”.
  272 Jak wynika z jednej z notatek w sprawie o kryptonimie „K”, oficerowie często „zostawali w pracy, aby wypić kielicha”.
  273 W latach 1999-2001 żołnierze WSI wydziału KW w Krakowie dopuszczali się fałszowania dokumentów rozliczeniowych
  związanych z kosztami realizowanych przedsięwzięć operacyjnych. Według informacji przekazanych Komisji
  Weryfikacyjnej, szef wydziału KW w Krakowie wypłacał z puli środków wspomnianego funduszu kwoty pieniężne na
  pokrycie kosztów związanych z realizowanymi działaniami operacyjnymi. Kwoty te były wypłacane danemu oficerowi
  dopiero po podpisaniu przez niego pokwitowania na określoną sumę pieniędzy. Wypłacana kwota była jednak znacznie
  mniejsza od kwoty, jaka figurowała w pokwitowaniu, które było przedstawione do podpisania pobierającego pieniądze
  oficerowi. Zazwyczaj różnica ta sprowadzała się do kilkuset złotych. Takie praktyki miały odbywać się m.in. przy czynnym
  współudziale kpt. S. Wierzbickiego, mjr. P. Werchnera, kpt. Burligi, mjr. Krawca i mjr. P. Pawula. Prawdopodobnie proceder
  ten uprawiali również inni żołnierze z krakowskiego wydziału KW w rozliczeniach ze swoimi OZI. Stosowane praktyki były
  znane szefowi oddziału WSI w Krakowie ppłk. Wojciechowi Wójcikowi. W 2002 r. ppłk Z. Bielecki odszedł do rezerwy, a
  jego funkcje objął ppłk Janusz Adamkiewicz, który dokonując wcześniej kontroli funduszu „O”, jakim dysponował
  Strona 142 z 374
  Z dokumentów zgromadzonych przez BBW WSI wynika, że w wydziale KW w
  Krakowie doszło także do dekonspiracji Lokalu Kontaktowego oraz do uzyskiwania korzyści
  o charakterze seksualnym. W lutym 2004 r. do BBW WSI wpłynęły informacje o
  niewłaściwym postępowaniu Zastępcy Szefa Oddziału WSI w Krakowie, ppłk. W. Wójcika.
  Informacje te potwierdził oficer osłaniający Oddział Krakowski WSI (ciekawe, że jego
  notatka - datowana na 30.01.2004 r. - została prawdopodobnie antydatowana).
  W wyniku przeprowadzonego sprawdzenia informacje te znalazły potwierdzenie w
  relacjach 3 tajnych współpracowników BBW (OZ „W”, OZ „BI”, OZ „B”), uzyskanych w
  czerwcu 2004 r. Z zgromadzonych materiałów wynikało, zatem że ppłk Wójcik doprowadził
  do dekonspiracji podległych mu LK („L” – którego używał jako swoje drugiego mieszkania,
  „M” – wykorzystywany dla kontaktów seksualnych oraz „R” w Zakopanem i „G” w
  Krynicy), wprowadzając do nich osoby nieuprawnione, a nadto wykorzystując do celów
  prywatnych samochód operacyjny z kierowcą (który m.in. robił zakupy na potrzeby swojego
  przełożonego i za jego zgodą wykorzystywał także wraz z rodziną LK „R” w Zakopanym w
  czasie urlopu) oraz wykorzystując swoje stanowisko do uzyskiwania korzyści o charakterze
  seksualnym (przez zatrudnienie M.M. w pionie finansowym WSI na zasadzie „praca za seks”
  oraz załatwienie pracy D.M. w szpitalu wojskowym na tej samej zasadzie (obie te osoby były
  wprowadzane w celach seksualnych do LK). Oprócz tego ppłk W. wprowadził na teren
  podległej mu jednostki byłego oficera WSI, który przygotował zamiast niego sprawozdanie
  finansowe Oddziału. Uzyskano także informację o zażywanie przez ppłk Wójcika środków
  psychotropowych274.
  Na podobnych zasadach nielegalnie wykorzystywano lokale operacyjne do
  zakwaterowania w nich osób zajmujących kierownicze stanowiska w jednostkach, w których
  krakowski wydział KW, zataił nieprawidłowości w jego gospodarowaniu i nie powiadomił właściwych organów ścigania.
  Jak wynika z postępowania ppłk. J. Adamkiewicza, proceder ten był znany i akceptowany przez przełożonych.
  274 W lutym 2004 r. przeprowadzono badanie poligraficzne ppłk. Wójcika, które wykazało, że odpowiadając na pytania
  dotyczące udostępniania LK osobom spoza WSI, ujawnienia osobom nieuprawnionym tajemnicy państwowej oraz
  wykorzystywania do celów prywatnych samochodu służbowego mijał się z prawdą. Przeprowadzone badania psychologiczne
  doprowadziły osobę je przeprowadzającą do wniosku, że:
  „Ze względu na ogólną nerwowość i obniżoną odporność na stres, a także skłonność do agresji słownej stwierdza się
  występowanie istotnych przeciwwskazań do podjęcia przez badanego służby na proponowanym stanowisku.”
  („Opinia psychologiczna”, 9.02.2004, TOK ppłk W.).
  7.06.2004 r. mjr J. Łuszcz sporządził „Notatkę”, w której stwierdził, że ppłk Wójcik:
  „1. Narusza zasady pracy operacyjnej, gdyż: przejął najlepiej sytuowane LK w Krakowie i Zakopanem do swojej dyspozycji,
  udostępnia je osobom postronnym także spoza służby, przyjmuje w nich kobiety prawdopodobnie w celach intymnych
  2. Nadużywa stanowiska służbowego przez wykorzystywanie samochodu służbowego prawie wyłącznie do celów
  prywatnych i prawdopodobnie wykorzystuje seksualnie pracownicę podległej mu jednostki
  3. Prawdopodobnie ujawnia informacje dot. bieżących spraw swojej jednostki b. pracownikom WSI.”
  Mimo to 1.07.2004 r. ppłk Wójcik został mianowany Szefem Wydziału WSI w Krakowie. Ze zgromadzonych dokumentów
  wynika, że postępowanie ppłk Wójcika miało miejsce od dłuższego czasu, było powszechnie znaną w Oddziale Krakowskim
  WSI tajemnicą i do czasu poruszenia tej sprawy przez mjr. Werschlera nie spotkało się z żadną reakcją przełożonych ani
  BBW. Prowadziło to do demoralizacji podległych ppłk. Wójcikowi oficerów i praktycznie całkowitego rozkładu pracy
  podległej mu jednostki.
  Strona 143 z 374
  dyspozycji były zajmowane przez nich lokale275. Było tak m.in. z wybudowanym w latach
  1997-98 lokalem konspiracyjnym „T”. Służyć miał on do szkolenia agentury oraz OPP na
  kierunku wschodnim. Przedsięwzięcie to z góry skazane było na niepowodzenie, gdyż wśród
  osób znających sprawę było co najmniej kilku oficerów szkolonych w ZSRR, a sam lokal
  wykorzystywany był przez oficerów WSI w celach wypoczynkowych, często wraz z
  rodzinami. Przykładem takiego procederu jest notatka z 22.07.2003, w której ppłk Bogdan
  Świątek pisze do swojego przełożonego: „W celu zapewnienia naturalnego maskowania [LK]
  „TARAS”, wnioskuję o wyrażenie zgody na mój pobyt z rodziną na jego terenie w terminie
  01-15.08.03 r. Przebywanie w obiekcie będzie legendowane letnim wypoczynkiem w ramach
  mojego urlopu”276. Koszty pobytu były opłacane z funduszu operacyjnego. Wybudowanie LK
  „T” kosztowało 220 tys. zł, a koszty utrzymania w latach 1998-2001 wyniosły ponad 30 tys.
  zł. Całość wydatków została pokryta z budżetu WSI. Odpowiedzialność za te
  nieprawidłowości ponoszą szefowie oddziału 24 i 34, szefowie kontrwywiadu i wywiadu, a
  ostatecznie szefowie WSI: gen. Dukaczewski i gen. Żukowski.
  Nieprawidłowości przy organizacji zakupów
  Istotnym polem do nadużyć był w WSI zakup sprzętu specjalistycznego dla pionów
  zajmujących się obsługą techniczną działań operacyjnych.
  Niepisaną regułą stało się, że podmioty zajmujące się dystrybucją i serwisem sprzętu
  techniki specjalnej zatrudniały byłych żołnierzy WSI i WP. Taka sytuacja powodowała, że
  firmy te prowadziły rozpoznanie rynkowe poprzez swoich pracowników wywodzących się z
  WSI, którzy mieli kontakty z byłymi kolegami z WSI i uzyskiwali w ten sposób od nich
  wyprzedzające informacje o planowanych zakupach potrzebnego sprzętu. W wielu
  przypadkach do przetargu przystępowała tylko jedna firma, która dysponowała
  wiadomościami o planowanych przez WSI zakupach. Często informacje o przetargach na
  sprzęt dla WSI nie trafiały w ogóle do innych zainteresowanych a działających na rynku firm.
  Taka sytuacja mogła wskazywać na istnienie zmowy pomiędzy stronami, z której obie strony
  czerpały nieuprawnione korzyści.
  275 W okresie od lipca 2001 r. do września 2006 r. w lokalu „S” zamieszkiwał zastępca szefa Oddziału Bezpieczeństwa
  Przemysłowego, natomiast w lokalu „K” w okresie od października do września 2006 r. szef Oddziału Bezpieczeństwa
  Przemysłowego. Opłaty za czynsz i abonament RTV w obu lokalach opłacano z funduszu operacyjnego (wyniosły one ok. 30
  tys. zł). Pozostałe opłaty wynikające z eksploatacji mieszkań (tzn. opłaty za telefon, gaz, energię elektryczną) uiszczały
  osoby zajmujące te lokale.
  276 Teczka pracy nr 001/00 k. 171.
  Strona 144 z 374
  Firma SILTEC powstała w 1982 r. prawdopodobnie jako firma przykrycia Zarządu II
  Sztabu Generalnego LWP.277 W porozumieniu z firmą DGT-System nieformalnie podzieliły
  między siebie rynek dostaw sprzętu komputerowego i komunikacyjnego dla WP, wygrywając
  wszystkie większe przetargi (niektóre z nich opiewały na kilkanaście milionów złotych)278.
  Takie działanie umożliwiło im znaczne (o ok. 30-40%) zawyżanie cen w stosunku do
  warunków rynkowych.
  W 2000 r. w przetargu na komputery klasy TEMPEST startowała oprócz firmy
  SILTEC także firma SIEMENS, oferując stanowiska o ok. 20.000zł/szt tańsze niż
  konkurencja. Przetarg wygrała jednak firma SILTEC. Było to możliwe przede wszystkim
  dzięki poparciu gen. Wojciecha Wojciechowskiego z Generalnego Zarządu Dowodzenia i
  Łączności SG WP, przyjaciela z czasów studenckich Andrzeja Pokrzewnickiego - jednego ze
  współwłaścicieli firmy SILTEC.279 Gen. Wojciechowski nie po raz pierwszy aktywnie
  wspierał wówczas i faworyzował firmę SILTEC, wskazując ją jako jedynego dostawcę
  sprzętu komputerowego dla WP.
  Analizując działania zmierzające do zakupu specjalistycznego sprzętu od z góry
  ustalonych firm warto przywołać zachowania zmierzające nie tylko do obejścia prawa, ale w
  szczególności ewentualne próby wpłynięcia na kształt przepisów ustawy.
  Pierwsze starania zmierzające do zakupu sprzętu kryptograficznego firmy SILTEC
  podjęto już w roku 2001. Obowiązujące wówczas przepisy uniemożliwiały zakup i
  dopuszczenie do użytku urządzeń, które nie przeszłyby stosownej certyfikacji. W roku 2005
  doszło do nowelizacji przepisów ustawy o ochronie informacji niejawnych. Gruntownej
  zmianie uległy przepisy art. 60 i następnych. Z posiadanych informacji wynika, że WSI
  liczyły na to, iż zostanie uchwalony przepis w brzmieniu umożliwiającym wyrażenie przez
  Szefa właściwej służby zgody na używanie sprzętu kryptograficznego do klauzuli „poufne”
  bez przeprowadzania stosownych badań certyfikacyjnych. Jednakże taka redakcja przepisu
  spotkała się ze stanowczym oporem ekspertów sejmowych. Wskazywali oni m.in. na
  277 Dyrektorem ds. wdrożeń w tej firmie jest płk rez. H.D., wieloletni oficer Zarządu II, w latach 1992-1998 Szef Oddziału
  Łączności i Informatyki „odpowiedzialny za szereg niejasnych i kontrowersyjnych zakupów. Został odwołany ze stanowiska
  w związku z podejrzeniem o korupcję, chociaż takiego zarzutu nigdy mu nie postawiono (prowadzono SOZ „A”). W firmie
  pracuje wielu oficerów Zarządu II, którzy podobnie jak H.D. rozpoczynali służbę w 2 pułku rozpoznania
  radioelektronicznego w Przasnyszu (Zarząd II Sztabu Generalnego).” W sprawie SILTEC postępowanie prowadzi również
  Żandarmeria Wojskowa. Informacja dot. zaangażowania byłych i czynnych oficerów i pracowników WSI w pracę na rzecz
  przedsiębiorstw realizujących usługi dla resortu ON, SO „T”, k. 123-128
  278 Jak wynika z notatki WS „GUSTAW” (Teczka „Z” t. VII), w 2002 r. przetarg na komputery klasy TEMPEST dla
  Marynarki Wojennej wygrała firma DGT-System. Po ogłoszeniu tej decyzji, przedstawiciel firmy SILTEC Tadeusz Orłowski
  stosując szantaż wobec jednego z właścicieli DGT-System - Marka Antosza - nakazał mu wycofanie się z wygranego
  przetargu. Podstawą takiego żądania miała być nieformalna umowa między dwoma firmami o podziale rynku kontraktów na
  zakup komputerów. W efekcie tych działań DGT-System zmuszona została do złożenia protestu formalnego na wygrany
  przez siebie przetarg.
  279 Z Generalnego Zarządu Dowodzenia i Łączności SG WP z przedstawicielami firmy SILTEC utrzymywali także kontakt
  gen. bryg. Wojciech Kubiak, gen. Stanisław Krysiński oraz płk Aleksander Kuber.
  Strona 145 z 374
  korupcjogenność powyższego zapisu. Ostatecznie uchwalony został przepis, który pozwalał
  na dopuszczenie omawianego sprzętu do użytku warunkowo, na okres 2 lat. Przedstawiciele
  służb zapewniali, że takie rozwiązanie może być stosowane jedynie wyjątkowo, np. w
  wypadku braku odpowiednich urządzeń, w warunkach polowych, w trakcie misji
  zagranicznych. Powyższe zapewnienia w kontekście podejmowanych od 2001 r. zabiegów
  zmierzających do zakupu sprzętu kryptograficznego konkretnej firmy, o którym od początku
  wiadomo było, że nie spełnia i nie będzie spełniał wymagań ustawowych, mogą budzić
  poważne wątpliwości. Pełną świadomość naruszeń prawa, który nastąpiły po uchwaleniu
  nowelizacji ustawy, musiał mieć gen. Dukaczewski, który sporządził notatkę dotyczącą
  interpretacji zapisu art. 60 pkt. 7 opisywanej ustawy. Smutnym epilogiem opisanych, acz nie
  w pełni skutecznych zabiegów, było podpisanie w maju 2005 r. przez min. Jerzego
  Szmajdzińskiego, Szefa WSI gen. Marka Dukaczewskiego oraz Szefa Generalnego Zarządu
  Dowodzenia i Łączności gen. Stanisława Krysińskiego „Aneksu do Koncepcji rozwoju
  systemów ochrony kryptograficznej w resorcie Obrony Narodowej”. W dokumencie tym
  zatwierdzili oni de facto plan niestosowania obowiązujących przepisów w procedurze
  akredytacji urządzeń kryptograficznych oferowanych przez SILTEC.280 Jest to przykład
  całkowitej instrumentalizacji prawa w celu zabezpieczenia swoich partykularnych interesów z
  oczywistą szkodą dla poziomu bezpieczeństwa tajemnicy państwowej, której ochroną na
  mocy ustawy zajmowały się właśnie WSI.
  Opisane, nie będące wyjątkiem, działania powodowały wymierne straty dla budżetu
  państwa. Stanowiły również, poprzez akredytowanie urządzeń kryptograficznych bez
  faktycznego przeprowadzenia wymaganych badań, olbrzymie zagrożenie dla bezpieczeństwa
  państwa. Z dopuszczonych w ten sposób do użytku urządzeń korzystały lub korzystają osoby
  sprawujące najwyższe urzędy państwowe w tym: Prezydent RP, Szef BBN, Minister Obrony
  Narodowej, Szef Sekretariatu MON, Sekretarz Stanu I Zastępca MON, Szef Sztabu
  Generalnego WP, Szef WSI czy Komendant Główny ŻW. Na uwagę zasługuje także fakt, iż
  gdyby zamiast wieloletnich starań zmierzających do zakupu obcych urządzeń zdecydowano
  się na przygotowanie własnych rozwiązań, prawdopodobnie w tym samym czasie udałoby się
  je wdrożyć.
  280 Aneks ten jest zwieńczeniem działań nielegalnego lobby na rzecz firmy SILTEC. W jego skład wchodzili najwyżsi rangą
  oficerowie Sztabu Głównego WP oraz WSI; poza wymienionymi także gen Henryk Tacik (Polskie Przedstawicielstwo
  Wojskowe przy Komitecie Wojskowym Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego), gen. Henryk Szumski (Członek Rady
  Bezpieczeństwa Narodowego), gen. Maj, gen Wojciech Wojciechowski, gen. Wojciech Kubiak, płk Glonek, płk Dobrosław
  Mąka (dyr. Biura Bezpieczeństwa Teleinformatycznego), płk Jerzy Cichosz (autor Aneksu, dyr. WBBiŁ), płk Andrzej
  Dańczak (WBBŁiL), płk Marek Sobczak (CAŁiBT), płk Krzysztof Polkowski (szef CBT). Opis poszczególnych etapów
  działania tej grupy znajduje się w „W notatce w sprawie dopuszczenia do eksploatacji w WP urządzeń kryptograficznych
  oferowanych przez firmę SILTEC w latach 2001-2006”. Większość wymienionych oficerów w latach 70. lub 80. była
  szkolona w Moskwie.
  Strona 146 z 374
  Brak kontroli i dowolność w dysponowaniu państwowymi pieniędzmi były w WSI
  niemal codziennością. Dochodziło do sytuacji, w których nie stosowano żadnych zasad
  przetargowych i kupowano sprzęt specjalistyczny z pominięciem jakichkolwiek procedur. W
  jednym z ujawnionych przypadków odbywało się to przy współudziale polskiej placówki
  dyplomatycznej281.
  W tym kontekście istotna jest przekazana Komisji Weryfikacyjnej informacja,
  dotycząca nieformalnej grupy wewnątrz WSI, powiązanej z gen. Dukaczewskim. Dzięki
  mianowanej według ustalonego przez siebie klucza kadrze, stanowiącej w razie potrzeby
  swoiste lobby lub grupę nacisku, miała ona mieć możliwość realizacji dowolnego zadania,
  niekoniecznie legalnego i związanego z działaniem służby. Powstało nie podlegające żadnej
  kontroli „grono” osób wspierających i osłaniających swoje działania.
  Nieprawidłowości w zakresie procedur przetargowych, jakie występowały w WSI,
  odnotowano także w prowadzonej od 2005 r. sprawie „P”. Prowadząc tę sprawę
  funkcjonariuszy WSI ustalili, że procedury przetargowe były na ogół źle zorganizowane.
  Nadmiernie często ze szkodą dla WSI stosowano procedurę zakupów „z wolnej ręki” i
  dzielono przetargi celem obejścia przepisów. Zazwyczaj nie publikowano ogłoszeń w
  „Biuletynie Zamówień Publicznych”, a ograniczano się do wysyłania zaproszeń
  przetargowych do kilku zaprzyjaźnionych firm, bez konfrontowania ich ofert na szerszym
  rynku. W roku 2004 wytypowano m.in. firmę INSAM, która została wpisana do Krajowego
  Rejestru Sądowego w 8 dni po wygraniu przetargu282. Zwieńczeniem sprawy „P” było
  zawiadomienie prokuratury wojskowej o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W tej sprawie
  interesujące jest także to, iż całość postępowania ograniczono do stosunkowo niskich rangą
  oficerów. Najstarszy z nich był w stopniu majora.
  Nieprawidłowości w związku z osłoną kontrwywiadowczą
  Interesujący był brak właściwej osłony kontrwywiadowczej instytucji i jednostek
  wojskowych ze strony WSI, które były zobligowane do prowadzenia nadzoru nad tymi
  podmiotami. Powinny kontrolować m.in., czy kooperujące z instytucjami wojskowymi
  cywilne podmioty gospodarcze nie prowadzą działalności przestępczej - w tym zakresie
  odnotowano jednak brak właściwej reakcji ze strony WSI. Dochodziło do ewidentnych
  281 Przykładem takiego działania była operacja kupna w Wielkiej Brytanii urządzenia VC-5000 (wideokomparatora). Miała
  ona odbyć się z pominięciem wszelkich procedur przetargowych. Pieniądze zostały przekazane za pośrednictwem Ambasady
  RP w Londynie. Suma 42.000 funtów brytyjskich została tam dostarczona przez dwu oficerów Zarządu II (kurierów) – mjr.
  Pawła Grabona i ppłk. Bogdana Grenicha. Mieli oni oświadczyć, że ten pozaprawny tryb zakupu uzasadniany jest
  „dodatkowymi pieniędzmi z MON” oraz „brakiem czasu na bawienie się w przetargi”. Według osoby składającej przed
  Komisją wyjaśnienia, miał to być „kolejny przykład przekrętów byłego szefa WSI, gen. M. Dukaczewskiego i jego ekipy”.
  W tym kontekście pojawiło się określenie „grona kolesiów”. Z przekazanych Komisji informacji wynika, że osoby spoza
  tego grona były pomijane przy wyznaczaniu do służby poza granicami kraju.
  282 Notatka dot. Analiz związanych z dokonywaniem zakupów z wolnej ręki, cz. I i II, t. I, s. 30-32.
  Strona 147 z 374
  przypadków nieformalnych powiązań pomiędzy wysokimi oficerami WP a przedstawicielami
  biznesu i aparatu państwowego. Oficerowie operacyjni WSI uzyskiwali informacje o
  nieprawidłowościach, przekazywali je swoim zwierzchnikom, jednak ci nie wyciągali z tych
  meldunków odpowiednich wniosków.
  Brak właściwej osłony kontrwywiadowczej wystąpił np. w związku z działalnością
  Fundacji Pilotów i Spadochroniarzy „Gloria Victis Aeronauticus”, którą kierował mjr pil.
  Andrzej Wydrych. Wydrych rozkazem Ministra Obrony Narodowej został oddelegowany do
  działalności w Ministerstwie Pracy i Polityki Socjalnej. Jego fundacja od początku lat 90.
  wynajmowała sześć budynków Dowództwa Garnizonu Modlin, usytuowanych w rejonie
  lotniska 45 Lotniczej Eskadry Doświadczalnej. Po kilku latach okazało się, że w
  pomieszczeniach Fundacji przechowywano przemycany spirytus283.
  Komisja Weryfikacyjna powzięła również informacje w sprawie patologicznego
  układu związanego z realizowanymi przez WP inwestycjami i usługami budowlanymi.
  Informacje uzyskiwane przez oddział WSI w Bydgoszczy wskazywały, że w regionie tym
  regularnie odbywały się spotkania z udziałem wysokich oficerów WP, polityków,
  przedstawicieli lokalnego biznesu i aparatu władzy. Spotkania te określono mianem
  „ROLOWISKA” (z dopiskiem roku w którym odbyły się). Spotkania mają swój regulamin, a
  nawet i hymn. Nazwa wywodzi się od nazwiska jednego z poprzednich szefów Służby
  Zakwaterowania i Budownictwa Pomorskiego Okręgu Wojskowego Anatola Roli. W trakcie
  spotkań dochodziło do zawierania porozumień i optowania na rzecz określonych inwestycji
  lub wykonywania określonych usług na zasadzie uprzywilejowania. Zamówienia uzyskiwały
  firmy powiązane z „ROLOWISKIEM”, zaś koszty realizacji znacznie przekraczały wartość
  kosztorysową. W kolejnym roku zapraszane do takiego przetargu były firmy starannie
  wybrane, należące do „ROLOWISKA”.
  Potencjalne zyski miały przypadać wszystkim optantom. Część tych inwestycji
  realizowana była na potrzeby wojska przy aktywnym udziale wyższej kadry WP. Wszystko
  miało odbywać się przy pozornym zachowaniu przepisów przetargowych. Proceder ten
  dotyczył projektów realizowanych przez Rejonowe Zakłady Infrastruktury (RZI) i Zakład
  283 Wydrych powoływał się na znajomości ze znanymi osobami, „uważany był za szarą eminencję, którego obawiali się
  miejscowi dowódcy”. Według meldunków oficera kontrwywiadu Wydrych lubił okazywać mocną pozycję: „jako przykład
  swych wpływów podawał fakt, że będąc w rezerwie na wniosek DWLOP awansowany został na stopień majora. Wyżej
  wymieniony w Borach Tucholskich wykupił i wyremontował pałacyk dokąd zapraszał na wypoczynek i polowania osoby
  wspierające fundację”. Działalność Fundacji „Gloria Victis Aeronauticus” znajdowała się poza kontrolą miejscowych władz.
  Dysponowała pomieszczeniami, które nie były ujęte w ewidencji, nieformalnie zaadaptowano stare miejsca stacjonowania
  samolotów. Dopiero we wrześniu 1994 r. Żandarmeria Wojskowa i Policja przeprowadziła przeszukanie pomieszczeń
  Fundacji, gdzie znaleziono m.in. 550 beczek spirytusu, tablice rejestracyjne, wystawione in blanco upoważnienia do
  przewozów bezcłowych. Wydrych został zatrzymany przez policję. Dowódca 45 Lotniczej Eskadry Doświadczalnej w
  rozmowie z oficerem WSI wskazywał, że służba ta była bezsilna wobec istniejących nieprawidłowości. Patrz Teczka
  Problemowa dot. „B”, k. 22-124.
  Strona 148 z 374
  Inwestycji i Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (ZIOTP). Cel ten osiągano poprzez
  realizowanie przetargów w trybie specjalnym, powołując się przy tym na interes
  bezpieczeństwa państwa. ZIOTP występował do ministra odpowiedzialnego za infrastrukturę
  wojskową o udzielenie zgody na ten tryb, potem do przetargu zapraszano wybrane firmy.
  Głównym organizatorem tej nieformalnej struktury był gen. rez. Tadeusz Głowacki,
  który piastował różne stanowiska w pionach Służby Zakwaterowania i Budownictwa MON.
  Poprzez swoje znajomości m.in. z byłym dyrektorem ZIOTP Janem Antoniukiem oraz
  dyrektorem Wojskowego Biura Projektów Budowlanego w Poznaniu (Pikulikiem) wpływał
  na decyzje urzędów.
  Głowacki był powiązany z właścicielem Przedsiębiorstwa Wielobranżowego „LECH”.
  Ta spółka z o.o. uzyskiwała z „ROLOWISKA” największe korzyści. Głowacki znajdował się
  również w bliskich kontaktach z Tomaszem Woźniakiem, właścicielem firmy „MEGA”
  (byłym SLD-owskim radnym w Bydgoszczy). Firma „MEGA” była podwykonawcą
  „LECHA”. Inwestycję nadzorował z ramienia Departamentu Infrastruktury MON płk Andrzej
  Erdman, były podwładny płk. Głowackiego w RZI w Bydgoszczy.
  Istotną rolę we wspomnianym przedsięwzięciu odgrywał b. dyrektor Departamentu
  Infrastruktury MON mjr Henryk Grobelny. W MON uważany był za prawą rękę wiceministra
  Janusza Zemke284. Z posiadanych informacji wynika, że H. Grobelny był inicjatorem
  przejęcia przez MON zespołu pałacowo-parkowego w Samostrzelu pod pretekstem
  umiejscowienia tam części kwater JFTC. Zespół pałacowy został wniesiony aportem przez
  AMW do spółki GROMADA AMW, członkiem rady nadzorczej spółki został H. Grobelny,
  który jako ministerialny urzędnik zdecydował o przyznaniu kontraktu na budowę
  bydgoskiego hotelu JFTC Gromadzie AMW.
  Komisji Weryfikacyjnej przekazano, że H. Grobelny „dysponował informacjami
  służbowymi wyprzedzającymi”285. Razem z innym b. oficerem SB założył on spółkę
  GROMADA sp. z o.o., która zamierzała wspólnie z Agencją Mienia Wojskowego
  wybudować hotel w Bydgoszczy przy Centrum Szkolenia Sił NATO. Zgodnie z
  przekazanymi KW informacjami „Agencja Mienia Wojskowego wniosła tytułem aportu
  nieruchomość położoną w centrum Bydgoszczy przy ul. Szubińskiej 2. Spółka jednak upadła,
  ponieważ żaden bank nie zgodził się na kredytowanie tej inwestycji.”
  284 W okresie 1997-2002 był zastępcą Prezesa Agencji Mienia Wojskowego, w latach 2003-2005 dyrektorem Departamentu
  Infrastruktury MON. W 2005 r. został doradcą Prezesa Agencji Mienia Wojskowego. W okresie PRL był wieloletnim
  funkcjonariuszem cywilnych służb specjalnych. W latach 1972-1990 był funkcjonariuszem MSW w województwie
  bydgoskim. W 1976 r. ukończył WSO MSW w Legionowie. Na przełomie 1987/88 przebywał w Moskwie na szkoleniu
  kontrwywiadowczym KGB dla kadry kierowniczej WSW, MON i MSW. Na kurs ten był delegowany przez MSW z racji
  zajmowanego stanowiska. Na szkoleniu przebywał w grupie m.in. z Markiem Czaplińskim i płk. Kochańskim.
  285 Informacja pochodzi z wysłuchania żołnierza przed Komisją Weryfikacyjną.
  Strona 149 z 374
  Decyzję o przekazaniu pałacu w Samostrzelu podjął wiceminister ON J. Zemke. Z
  osobą wiceministra Zemkego powiązani są także T. Głowacki, inicjator „ROLOWISKA” oraz
  J. Antoniuk, były dyrektorem ZIOTP. Wiceminister J. Zemke utrzymywał również kontakty z
  właścicielem firmy „M”.
  WSI otrzymywały informacje na temat tych nieprawidłowości oraz dziwnych roszad
  personalnych w instytucjach odpowiedzialnych za inwestycje m.in. w ZIOTP, ale nie
  wykorzystywały ich. Komisja Weryfikacyjna posiadała wiedzę, że oficerowie operacyjni
  uzyskiwali „informacje wskazujące na popełnienie przestępstwa i czynów zabronionych”.
  Następnie informacje te były przekazywane przełożonym, jednak nie wszczynano czynności
  procesowych. Według informacji uzyskanych przez Komisję Weryfikacyjną wszystkie
  notatki jakie na temat tej inwestycji były sporządzane „nie zostały wykorzystane” przez
  przełożonego, ppłk.. Waldemara Siatkowskiego.” O nieprawidłowościach związanych z
  budową hotelu w Bydgoszczy było informowane szefostwo WSI Wojsk Lądowych.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: gen. bryg. Marek Dukaczewski, gen. bryg. Jan Żukowski płk
  Glonek, płk Dobrosław Mąka, płk Jerzy Cichosz, płk Andrzej Dańczak, płk Krzysztof
  Polkowski, ppłk Bogdan Grenich, ppłk Wojciech Wójcik, ppłk Janusz Adamkiewicz, ppłk
  Bogdan Świątek, mjr Werchner, mjr Paweł Grabon, mjr Krawiec, mjr Pawula, mjr Andrzej
  Wydrych, kpt. Wierzbicki, kpt. Burliga.
  Działanie gen. Wojciecha Wojciechowskiego, gen. Henryka Tacika, gen. Stanisława
  Krysińskiego, gen. Henryka Szumskiego, gen. Maja, gen. Wojciecha Kubiaka oraz płk Marka
  Sobczka wypełnia dyspozycję art. 70a ust. 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy.
  W opisanym okresie Szefem WSI był gen. bryg. Marek Dukaczewski.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Strona 150 z 374
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie byli: Stanisław Dobrzański, Janusz
  Onyszkiewicz, Bronisław Komorowski Jerzy Szmajdziński.
  Przytoczone w niniejszym rozdziale fakty powodują wątpliwość co do legalności
  postępowania żołnierzy WSI, w związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstw
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  Strona 151 z 374
  12. Operacja ZEN
  W drugiej połowie grudnia 2001 r. w jednym z konspiracyjnych mieszkań służb
  specjalnych w Warszawie doszło do spotkania Ministra Obrony Narodowej Jerzego
  Szmajdzińskiego, p.o. szefa Urzędu Ochrony Państwa Zbigniewa Siemiątkowskiego, szefa
  WSI płk. Marka Dukaczewskiego oraz wiceprezesa firmy Konsalnet286 (i b.naczelnika
  Wydziału XI Departamentu I SB MSW) Aleksandra Makowskiego. Przedmiotem spotkania
  była misja w „Z”, a w szczególności rola, jaką w tej misji miał odegrać Aleksander
  Makowski.287
  Jak stwierdził podczas wysłuchania przed Komisją Weryfikacyjną Zbigniew
  Siemiątkowski, Minister Obrony Narodowej Jerzy Szmajdziński „usiłował zweryfikować
  możliwości Makowskiego w (...), chodziło o jego możliwości operacyjne. Ja nie wierzyłem w
  jego możliwości, bo one zostały zweryfikowane. (...) Komuś zależało, by Makowski został w
  (...). On stąpał po śliskim gruncie na styku biznesu i służb. Byliśmy wówczas przekonani, że
  do źródeł informacji Makowskiego należy podchodzić bardzo ostrożnie. Sprawa w ogóle
  zaczęła się od sprawdzenia operacyjnego jakiejś jednej ze służb sojuszniczych, która wnosiła
  dużo wątpliwości. (...) Jako szef Urzędu Ochrony Państwa byłem wewnętrznie przekonany,
  że trzeba postępować bardzo ostrożnie, bo mamy do czynienia z najważniejszą sprawą z
  punktu widzenia bezpieczeństwa naszego kraju i naszych sojuszników (...). Ja przekazywałem
  swoje wątpliwości odnośnie Makowskiego Ministrowi Szmajdzińskiemu i szefowi WSI. (...)
  Interesy w (...) prowadził również Rudolf Skowroński. Nasza weryfikacja osoby
  Makowskiego, jego informacji i możliwości operacyjnych nie wypadła dla niego dobrze.
  Dlatego on poszedł ze swoimi pomysłami do WSI. My zakładaliśmy, że Makowski może być
  konfabulantem, a jego źródła mogą być inspirowane.”288
  Fakt odbycia spotkania i ogólną treść rozmowy potwierdzają także min. Szmajdziński
  i szef WSI Dukaczewski, choć inaczej przedstawiają stanowisko min. Siemiątkowskiego. W
  ich relacji miał się on zgodzić na przejście Makowskiego pod skrzydła wywiadu wojskowego
  i nie uprzedzał o wątpliwościach sojuszników i niewiarygodności informacji Makowskiego.
  Dlatego min. Szmajdziński podjął decyzję o wykorzystaniu Aleksandra Makowskiego i zlecił
  odpowiednie działania płk. Dukaczewskiemu.289
  286 Konsalnet, spółka detektywistyczna grupująca głównie byłych wysokich funkcjonariuszy wywiadu b. SB
  287 APW 00-281/B Wysłuchanie J. Szmajdzińśkiego, Z. Siemiątkowskiego, M. Dukaczewskiego. W tekście zmieniono
  kryptonimy i pseudonimy, a także opuszczono lub zmieniono nazwy własne.
  288 APW op. cit., Wysłuchanie Z. Siemiątkowskiego
  289 APW op. cit. Wysłuchanie M. Dukaczewskiego i J. Szmajdzińskiego.
  Strona 152 z 374
  Ten zlecił prowadzenie sprawy płk. Oziembale, który miał znać Makowskiego z
  okresu wspólnego przebywania na placówce w Rzymie w latach 80. Oziembała prowadził
  Makowskiego jako źródło „HAMID” i na początku 2004 r. przekazał sprawę płk. Surdykowi
  wraz z częściowo nie rejestrowaną dokumentacją.290
  Szef WSI płk Dukaczewski, przekazał Surdykowi dyspozycję prowadzenia
  postępowania podkreślając, że odbywa się to na osobisty rozkaz min. Jerzego
  Szmajdzińskiego.291
  Poszczególne meldunki mają parafę Dukaczewskiego, a czasem są też kierowane do
  Szmajdzińskiego. Ten ostatni podczas wysłuchania przez Komisję nie kwestionował swojego
  udziału w podjęciu decyzji o użyciu Makowskiego. Podkreślał jedynie wyjątkowość sytuacji,
  w jakiej znalazł się wywiad wojskowy, nie dysponujący źródłami w przeddzień wysłania
  wojska do „Z”. Dlatego chcąc uzyskać informacje miał nie wnikać w szczegóły
  obowiązującej procedury prawnej. Były Minister Obrony Narodowej odmówił odpowiedzi na
  pytanie, czy znana mu jest treść Rozporządzenia Rady Ministrów z 1996 r. nakładającego na
  Ministra ON szczególną odpowiedzialność za pracę operacyjno-rozpoznawczą WSI.292
  Sprawa Makowskiego prowadzona była przez WSI w ramach dwu rozpracowań, przy
  czym jedno – pierwotne - z lat 2001-2004 o kryptonimie „HAMID” odnalazło się dopiero po
  miesiącu analizowania sprawy przez Komisję Weryfikacyjną. Nie odnaleziono teczki sprawy,
  pozostała jedynie teczka źródła, prowadzona od 14 maja 2002 r.
  Sprawa druga - o kryptonimie „ZEN” - założona została jako sprawa problemowa
  dopiero w grudniu 2003 r. i z tego czasu pochodzi pierwszy zawarty w teczce dokument (brak
  na nim podpisu i jakichkolwiek informacji co do jego wytwórcy). Pierwszy meldunek
  sygnowany przez oficera prowadzącego i opisujący sprawę pochodzi z 15.09.2004 r.
  Podobnie jak teczka „HAMID”, także „ZEN” jest zdekompletowana: brak karty założenia
  sprawy, strony mają zmienianą paginację a niektóre dokumenty pochodzące z początkowego
  okresu prowadzenia sprawy wpięte zostały na koniec teczki. Teczka nosi też ślady prób
  niszczenia dokumentacji przez zaklejenie części informacji (próbowano uniemożliwić
  identyfikację danych personalnych Makowskiego, a także informacji o jego przeszłości, w
  tym o pracy na rzecz departamentu I MSW PRL oraz o jego pracy w firmie Konsalnet).293 Z
  wysiłkami tymi koresponduje fakt, że niektórzy żołnierze WSI i politycy, podejmujący
  290 Sprawa „Hamid”, k. 83, świadczy, że jeszcze w marcu 2004 A. Makowski prowadzony był jako źródło Hamid. Patrz
  aneks nr 24.
  291 APW op. cit. Wysłuchanie płk K. Surdyka
  292 APW op. cit. Wysłuchanie J. Szmajdzińskiego
  293 Patrz teczki sprawy „HAMID” i „ZEN” w dyspozycji Komisji Weryfikacyjnej.
  Strona 153 z 374
  decyzję o wykorzystywaniu Makowskiego przez wywiad, zaprzeczali że wiedzą o miejscu
  jego zatrudnienia i powiązaniach z Konsalnetem).294
  Zapisy z teczki „HAMID” nie budzą wątpliwości: Makowski opisany jest jako źródło
  wywiadu WSI i z tej racji wynagradzany. Również teczka „Z” zawiera dokumentację
  potwierdzającą fakt, iż dla wywiadu Makowski był źródłem, które przekazywać miało
  informacje (także od trzech innych źródeł umiejscowionych w „Z”). Za swoje usługi
  Makowski pobrał - począwszy od 2002 r. w 17 ratach - 31.440 zł oraz 108.616 USD.
  Dostarczył co najmniej 75 notatek i raportów, odbył 15 zarejestrowanych spotkań
  operacyjnych oraz kilka podróży do „Z” na koszt WSI. Żołnierze wywiadu spotykali się
  kilkakrotnie ze wskazanym przez Makowskiego źródłem - raz w Polsce i dwukrotnie w „Z”.
  Za każdym razem w spotkaniach uczestniczył też Makowski, a żołnierze realizujący zadania
  wywiadu podkreślali przed Komisją, że nie wyrażał on zgody na samodzielne spotkania
  źródeł z wywiadem. Z dwoma pozostałymi źródłami nigdy nie doszło do spotkania i nie ma
  jasności czy w ogóle istniały. Kończąc ten etap współpracy Makowski doprowadził do
  zawarcia nieformalnego porozumienia z wywiadem, zgodnie z którym zażądał miesięcznie 40
  tysięcy USD na zabezpieczenie potrzeb swoich i prowadzonych przez siebie źródeł. Miało to
  zapewne związek z prowadzonymi przez niego od jesieni 2005 r. rozmowami z wywiadem,
  których celem było zorganizowanie „strefy wpływów”, „budowy rezydentury” i rozbudowy
  „sieci biznesowej jako instytucji przykrycia”.295
  Z materiału zawartego w dostępnych źródłach pisanych oraz z wysłuchań żołnierzy
  biorących udział w operacji „ZEN”, a także z wysłuchań polityków odpowiedzialnych za
  bezpieczeństwo państwa polskiego wynika, że koncepcja tej osłony czy strefy polegać miała
  na stworzeniu firmy handlowej (lub sieci firm), które zaopatrywałyby wojska w „ZEN”.
  Firmy te miałyby stanowić z jednej strony bazę dla działań rozpoznawczo-wywiadowczych, z
  drugiej zaś strony miały zaspokajać potrzeby finansowe współpracujących z polskimi
  wojskami środowisk w kraju „ZEN”.296 Udziały w tej działalności miał mieć także Aleksander
  Makowski, a nie można wykluczyć, iż także inni właściciele Konsalnetu lub nawet cała ta
  firma. W każdym razie inny współwłaściciel i założyciel Konsalnetu - Wiesław Bednarz - już
  w lutym 2002 r., a więc na samym początku operacji, wziął wraz z Makowskim i min.
  Szmajdzińskim udział w podróży do „ZEN”.
  Po wyborach 2005 r. sprawę Makowskiego i prowadzonej przezeń operacji
  dezinformowania władz RP trzymano w tajemnicy przed najwyższymi władzami:
  294 APW op. cit. Wysłuchania J. Szmajdzińskiego, K. Surdyka.
  295 Sprawa „ZEN” t. IV, m.in. k. 68, 105, 108.
  296 Sprawa „ZEN”. t. III, k. 227-241.
  Strona 154 z 374
  Prezydentem i Premierem. Po przejęciu urzędu Ministra Obrony Narodowej przez Radosława
  Sikorskiego poinformowano go o ogólnych założeniach operacji, na początku 2006 r. min.
  Sikorski został wprowadzony w szczegóły. Jak wyjaśniał płk Surdyk, Radosław Sikorski
  przybył wówczas do siedziby wywiadu i został tam zaznajomiony z całą dokumentacją
  „ZEN”. Przy lekturze obecni byli, celem udzielania dodatkowych wyjaśnień, prowadzący
  sprawę płk Surdyk, gen. Dukaczewski i prowadzący dokumentację. W wyjaśnieniach przed
  Komisją obaj potwierdzają, że min. Sikorski zapoznawał się z dokumentacją.
  Później, miano poinformować Prezydenta i Premiera, przedstawiając im jednak
  wyłącznie wersję zgodną z punktem widzenia źródła „ZEN”.
  Z kolei w notatce z 11 września 2006 r., w przeddzień wyjazdu polskiej delegacji do
  USA, szef WSI informował, że min. Sikorski proponował Prezydentowi L. Kaczyńskiemu
  zawiadomienie o całej sprawie sojuszników i podjęcie wspólnej z nimi akcji. Min. Sikorski
  miał też osobiście wesprzeć całą inicjatywę podczas swych rozmów w USA. Surdyk
  stwierdził: „Ministra Sikorskiego poinformowałem o roli, jaką w tej sprawie spełnia
  Aleksander Makowski na początku 2006 r., kiedy ukazał się artykuł w prasie na temat pana
  Skowrońskiego, w którym napisano o jego związkach z Makowskim w firmie Inter
  Commerce.297
  Sprawy „ZEN” i „HAMID” nasuwają zasadnicze pytania. Po pierwsze, o co tu
  naprawdę chodziło? Po drugie, jak mogło dojść do tego, że władze RP w kluczowej dla
  bezpieczeństwa państwa sprawie przez blisko 4 lata były zwodzone przez byłego, negatywnie
  zweryfikowanego funkcjonariusza I-go Departamentu MSW PRL, biznesmena
  podejrzewanego o hochsztaplerstwo, informatora negatywnie ocenianego przez najważniejsze
  służby specjalne świata?
  Zgodnie z zapisem pierwszego zachowanego meldunku dotyczącego sprawy „ZEN” z
  15.09.2004 r. jej celem było: „przeciwdziałanie zagrożeniu Polski i jej obywateli oraz innych
  podmiotów prawa międzynarodowego ze strony organizacji terrorystycznych, a także
  podjęcie próby doprowadzenia do ujęcia głównych organizatorów i przywódców „X” i
  „Y”.”298 Tak zarysowany cel operacji z pewnością wymagał najwyższej wiarygodności osób
  biorących w niej udział, absolutnie pewnej informacji oraz szczególnego wysiłku
  nastawionego na weryfikację źródeł. Tymczasem w operacji „ZEN”, podobnie zresztą jak i w
  operacji „HAMID”, sytuacja jest dokładnie przeciwna. Choć Makowski opisany jest w
  dokumentacji jako źródło, podpisuje przyjęcie pieniędzy, a także instrukcję specjalną jako
  297 APW 00-281/B. Wysłuchanie K. Surdyka.
  298 Sprawa „ZEN”. t. I, k. 80
  Strona 155 z 374
  źródło lub OZI - w istocie, jak twierdzą oficerowie, nie był traktowany jako źródło. Miał być,
  jak ujął to min. Szmajdziński i w pełni potwierdzający to M. Dukaczewski a także
  prowadzący oficerowie płk Surdyk, płk W. i płk Z., „osobą pośredniczącą”, „kontaktem ze
  źródłem”, „kontaktem”. Instrukcja operacyjna nie zna takich kategorii współpracy.299
  Lekceważenie instrukcji operacyjnej oznacza łamanie prawa, narażanie życia ludzkiego i
  powodzenia całej operacji na skrajne niebezpieczeństwo. W konsekwencji zaś zagraża
  wprowadzeniem w błąd organów państwa, w tym Prezydenta.
  Ocena wiarygodności Makowskiego i jego źródeł ma więc kluczowe znaczenie dla
  całej sprawy. Wywiad wojskowy powierzył mu bowiem zadanie zorganizowania osłony
  wywiadowczej obecności polskiej w „ZEN”, a w miarę upływu czasu to on w coraz
  większym stopniu decydował o przedsięwzięciach wywiadu i państwa polskiego w sprawach
  związanych z „ZEN”.
  Tymczasem Makowskiego jako źródła nikt nigdy nie weryfikował. Nie sprawdzano
  jego wiarygodności, nie kontrolowano jego osoby, nie sprawdzono nawet jego miejsca pracy i
  otoczenia. Co więcej, nigdy nie podjęto weryfikacji jego źródeł w „ZEN”, a on sam nie
  zgodził się na ujawnienie ich personaliów wywiadowi.300 Oficerowie wywiadu nie mieli też
  możliwości spotkać się z nimi osobiście bez towarzystwa Makowskiego. Pytani o ten
  niezwykły tryb postępowania, sprzeczny z normami prawnymi obowiązującymi w działaniach
  operacyjnych, odpowiedzialni za to tłumaczyli się różnymi okolicznościami. Min.
  Szmajdziński wskazywał przede wszystkim na konieczność natychmiastowego działania w
  związku z bliskim terminem akcji w „ZEN”. Szef WSI podkreślał zasługi i skuteczność
  Makowskiego z okresu pracy dla SB. Oficerowie Surdyk, W. i Z. wskazywali na rozkazy,
  jakie otrzymali od przełożonych, w tym od ministrów obrony narodowej, którzy wskazali im
  Makowskiego jako źródło.301
  Te tłumaczenia nie są wiarygodne. Wydaje się wręcz, że operacja „Z” była swoistym
  przykryciem do zupełnie innych działań, mających na celu odniesienie osobistych korzyści
  przez Makowskiego i związanych z nim ludzi. Wskazuje na to fakt systematycznego
  299 Sprawa „ZEN”. t. IV, m.in. k. 11-12, patrz też instrukcja operacyjna wywiadu wojskowego WSI z r. 1993 k. 36-44;
  73,oraz instrukcja operacyjna wywiadu wojskowego WSI z roku 2005 ss. m.in. 36-39, .46-48, 59.
  300 APW op. cit. Wysłuchanie M. Dukaczewskiego, K. Surdyka. Próbowano zresztą przy tej okazji wprowadzić w błąd
  Komisję Weryfikacyjną. Wywiad wojskowy bowiem podjął w 1998 r. rozpracowanie firmy Konsalnet i prowadzili je właśnie
  płk. Sobecki, który prowadził dokumentację sprawy „ZEN” i płk Żak, który jako szef wywiadu sprawą „ZEN” też się
  zajmował. Obaj zaprzeczyli tym faktom udokumentowanym w archiwum. Oznacza to w sposób oczywisty, że wywiad
  podejmując współpracę z Makowskim świetnie wiedział o jego związkach z Konsalnetem lecz nie przeprowadzono
  nakazanej prawem procedury by uniknąć jej dokumentowania. Zapewne dlatego też próbowano przedstawić Makowskiego
  jako „osobę współpracującą” co miało oznaczać, że nie podlega on tym rygorom jakie instrukcja operacyjna nakłada na pracę
  ze źródłem. W aktach sprawy są zresztą rachunki hotelowe wystawiane przez Konsalnet dla współpracowników
  Makowskiego, Sprawa „ZEN”., t.1 k. 44) )
  301 APW op. cit. Wysłuchania K. Surdyka
  Strona 156 z 374
  ignorowania ostrzeżeń, iż Makowski jest osobą niewiarygodną, konfabulantem, osobnikiem
  ukrywającym rzeczywiste intencje i dążenia. Szczególnie trzeba tu podkreślić fakt znajomości
  takiej opinii o Makowskim przez Ministra Obrony Narodowej i szefa WSI, którzy zostali o
  tym uprzedzeni przez szefa UOP Zbigniewa Siemiątkowskiego. Istotne znaczenie ma fakt, że
  wskazywał on zarówno na ustalenia UOP, jak i na informacje pochodzące od sojuszników. W
  tej perspektywie szczególnego znaczenia nabiera fakt próby sfałszowania dokumentacji
  operacyjnej zarówno poprzez zaklejenie danych personalnych Makowskiego, jak i poprzez
  opisanie go jako źródła, którym w istocie nie był, nie podlegając normalnym procedurom
  operacyjnym, a więc i nie będąc dostarczycielem wiarygodnych dla wywiadu informacji.302
  Trzeba też podkreślić, że na ten fakt przynajmniej dwukrotnie zwracali uwagę oficerowie
  wywiadu – płk Hermel i płk Szlenk. Ten pierwszy w analizie z października 2004 r.
  wskazywał, że informacje Makowskiego są ogólnikowe, nie potwierdzają się, a przede
  wszystkim mają charakter następczy, a nie wyprzedzający:303
  „W ocenie pracy źródeł dostrzegamy, że podawane informacje są powierzchowne, co
  daje przesłankę do przypuszczeń, że :
  - źródło dorabia historię do zasłyszanej informacji – nie ma jednak do niej bezpośredniego
  dostępu, lub;
  - jest ona przekazywana przez kilka kolejnych osób tracąc w ten sposób wiele istotnych
  szczegółów i będąc w efekcie przeinaczoną lub niepełną.”
  Jeszcze dalej idącą diagnozę zawarli płk Szlenk i płk Hermel w konkluzji prowadzonej
  na bieżąco analizy zamieszczonej na końcu Sprawy „Z” (t. IV, k. 256, 257). Piszą tam, że:
  „(…) Brak szczegółów i ogólnikowość informacji czyni je mało wartościowymi,
  2. Źródło myli dane osób powiązanych z X, Y, ugrupowaniem Z, W itp.
  3. Zdecydowana większość informacji jest powierzchowna i dotyczy spraw, które już miały
  miejsce,
  4. Przedstawiane dane są mało precyzyjne, nieweryfikowalne, a nawet nieprawdziwe.
  Dotychczasowy procent weryfikowalności dostarczanych informacji jest drastycznie niski.
  We wnioskach zaś stwierdza się wprost:
  „1. Przekazywane informacje nie spełniają deklarowanych przez kontakt efektów
  operacyjnych,
  2. Nasz kontakt ma ograniczone możliwości uzyskiwania wiarygodnych i tym samym
  weryfikowalnych informacji od jego rzekomych źródeł osobowych.
  302 Patrz sprawa „ZEN”. t. I, k. 80, t. II, k. 1 i 3 a także Sprawa „HAMID”, k. , 69, Sprawa „ZEN”. t. III, k. 258/59,
  całościowa analiza z sojuszniczego punktu widzenia wiarygodności tej sprawy w dyspozycji Szefa SKW, SKW/03/zagr./06
  303 Sprawa „ZEN”. t. I, k. 155.
  Strona 157 z 374
  3. Nie można wykluczyć, że kontakt celowo prowadzi z WSI grę w celu uzyskania korzyści
  osobistych (np. finansowych)”.
  Mimo takiej miażdżącej diagnozy nie tylko prowadzono sprawę dalej, wydatkowano
  olbrzymie sumy na utrzymanie rzekomego „źródła” czy też „kontaktu”. Przede wszystkim
  jednak świadomie wprowadzano w błąd władze państwowe, a przede wszystkim Prezydenta
  RP i odpowiednie instytucje sojusznicze. W dokumentach sprawy zachowały się
  przynajmniej trzy meldunki i raporty skierowane do najwyższych władz państwowych
  stwierdzające, że WSI jest w posiadaniu informacji wskazujących ma możliwość ujęcia
  kierownictwa terrorystów z ugrupowania X. Sugerowano porozumienie się z sojusznikami,
  celem podjęcia wspólnej operacji mającej doprowadzić do likwidacji terrorystów, namawiano
  najwyższe władze na podjęcie stosownych rozmów międzynarodowych, przekazywano
  fałszywe meldunki innym odpowiednim służbom krajowym, wiceministrowi MON
  odpowiedzialnemu za WSI, a przede wszystkim Premierowi i Prezydentowi Rzeczpospolitej
  Polskiej. W oparciu m.in. o rzekome meldunki Makowskiego i jego źródeł M. Dukaczewski
  zimą 2005 r. sugerował władzom państwowym wprowadzenie w całym państwie
  nadzwyczajnych środków mających ochronić przed zamachem terrorystycznym. Realizacja
  jego sugestii oznaczałaby narażenie spokoju społecznego na istotne zagrożenie.304
  Niewątpliwie jednak najgroźniejsze skutki płynęły z prób wprowadzenia w błąd
  Prezydenta RP, najwyższych instancji państwowych oraz sojuszników Polski w chwili, gdy
  na skutek dezinformacji wywiad rozpoczął operację, która miała na celu wyłudzenie od
  sojuszników wielomilionowej nagrody pod pozorem eliminacji terrorystów.305 Równocześnie
  sojusznicy byli oskarżani przez oficerów wywiadu o złą wolę, a nawet o politycznie
  inspirowaną niechęć do ujęcia terrorystów, ponieważ wskazywali na fikcyjność informacji.
  Szczególnie należy podkreślić zawartą m.in. w raporcie z 24.07.2006 r. sugestię wskazująca,
  że stosowana przez USA polityka siły jest przyczyną niechęci wobec prób ujęcia terrorystów i
  odrzucania propozycji płynących od Zarządu Wywiadu WSI.306 Wszystkie te argumenty
  stanowiły kamuflaż prawdziwych celów, jakie przyświecały Aleksandrowi Makowskiemu,
  304 Patrz m.in. Sprawa „ZEN”. t. I, k. 149, t. II, k. 5-10, 32-40, 42-59, a zwłaszcza k. 75-80, 108-111. Na podstawie tych
  raportów MON Radosław Sikorski polecił przekazać informację dotyczącą zagrożeń sojusznikom. Wykaz osób oraz
  instytucji do których skierowano pisma w tej sprawie do października 2005 r., p. k. 117, 187, 265, sprawa konsultacji z
  innymi służbami, k. 216-218, informacja dla MON R. Sikorskiego, k. 267-272, dla Ministra Koordynatora Zbigniewa
  Wassermanna, k. 273-278, ministra Witolda Marczuka, szefa ABW i szefa AW k. 279-288, Komendanta Głównego Straży
  Granicznej k. 289-293 i nast. Szczególna intensyfikacja informacji bazujących m.in. na doniesieniach Makowskiego
  nastąpiła zimą 2005 r., po zwycięstwie wyborczym PiS i zaprzysiężeniu Prezydenta Lecha Kaczyńskiego, p. m.in. Sprawa
  „ZEN”. t. III, k. 30-42, 51-51-52, 254/55, 283-284, stanowisko wywiadu WSI w związku z negatywną oceną wiarygodności
  informacji, sprawa „ZEN”. t. III, k. m.in. 272-276).
  305 Sprawa „ZEN”. t. IV, k. 1-12, 30-34, 56-57, 58-63, 64-66, 68-71, 114-116, a w szczególności informacja dla MON R.
  Sikorskiego z 26 04 2006 r. i dla Kolegium ds. Służb Specjalnych k. 229, i dla wiceministra MON z 11 września, k. 236-237
  i 238-243 a także Sprawa „ZEN”. t. IV,k. 84-85).
  306 Sprawa „ZEN”. t. IV, k. 214-216
  Strona 158 z 374
  który był prawdziwym autorem całej operacji i który w istocie inspirował działania wywiadu
  WSI.
  Nie znamy wszystkich okoliczności i powodów współpracy wywiadu wojskowego z
  Aleksandrem Makowskim. Z pewnością istotne znaczenie mają kwestie podnoszone przez
  żołnierzy i polityków w oświadczeniach złożonych Komisji Weryfikacyjnej, gdzie wskazali
  na zaufanie żywione do Makowskiego przez wywiad, a wynikające z jego długoletniej pracy
  w SB. Z tego okresu pochodziła też znajomość Makowskiego z Markiem Oziembałą, który
  miał go poznać podczas pobyt na placówce w Rzymie w latach 80. Oziembała został też
  pierwszym oficerem prowadzącym Makowskiego. Jakiś wpływ na decyzję ministra Jerzego
  Szmajdzińskiego miało zapewne także doświadczenia biznesowe Makowskiego.
  Szmajdziński zaprzecza by wiedział, jak one wyglądały, lecz trudno w to uwierzyć; dokładną
  relację o związkach finansowych łączących Makowskiego z mieszkańcami „Z” przedstawili
  Komisji zeznający żołnierze wywiadu WSI. O konflikcie na tle finansowym między
  Makowskim a wywiadem UOP mówił min. Siemiątkowski, a o rozliczeniach ustalanych w
  kamieniach szlachetnych żołnierze wysłuchiwani w tej sprawie przez Komisję.307 Z relacji
  tych wyłania się obraz szeroko zakrojonych, w tym także nielegalnych, operacji przy użyciu
  polskiego aparatu państwowego prowadzonych przez Waldemara Makowskiego,
  Skowrońskiego oraz ich krajowych i zagranicznych wspólników. Trzecią kwestią, którą
  zapewne brano pod uwagę były stosunki i znajomości Makowskiego wśród części
  przywódców „ZEN”. Te bliskie związki potwierdza w swych wyjaśnieniach min.
  Szmajdziński, który miał je obserwować na miejscu podczas wizyty w 2002 r. w „ZEN”, a
  także inni żołnierze przebywający tam w ramach działań wywiadu WSI.308
  Dlatego poza kwestiami finansowymi trzeba też brać pod uwagę uwarunkowania
  polityczne.. Taka sugestia zawarta jest w meldunkach podkreślających, iż sojusznicy
  zachodni ze względu na wielkomocarstwową grę polityczną nie są zainteresowani likwidacją
  terrorystów i, że tym właśnie - nie zaś niewiarygodnością Aleksandra Makowskiego -
  powodowany jest brak zaufania do informacji polskich źródeł. Ale też przesłanki takie
  wynikają ze stanowiska zajętego przez niektórych żołnierzy podczas wysłuchań, gdy gdy
  stwierdzali oni, że nie widzą nic złego we współpracy z ugrupowaniami penetrowanymi przez
  przeciwników USA i nie traktują tego jako zagrożenia dla polskiej misji.309
  Sprawy „ZEN” i „HAMID” jawią się więc jako swoiste podsumowanie negatywnych
  konsekwencji wynikających z oparcia polskich wojskowych służb specjalnych na zespołach
  307 APW op. cit. Wysłuchania K. Surdyka, M. Hermela, K. Sobali, J. Szmajdzińskiego i Z. Siemiątkowskiego.
  308 APW op. cit. Wysłuchania J. Szmajdzińskiego, Z. Siemiątkowskiego, K. Surdyka i M. Hermela.
  309 APW 00-470/B Wysłuchanie K.
  Strona 159 z 374
  ludzkich, koncepcjach i sposobie działania wyniesionych z PRL. Zbiegły się tu wszystkie
  nieomal patologie opisywane w niniejszym raporcie: oparcie służb na zespołach szkolonych
  w ZSRR, korzystanie z ludzi byłej SB (zorganizowanych w tzw. wywiadowniach, w istocie
  będących zespołami z aspiracjami kierowania polskimi służbami), budowanie rezydentur i
  działań wywiadowczych na sieci przedsiębiorstw gospodarczych, a wreszcie całkowite
  lekceważenie władz państwowych i ich kontroli nad służbami specjalnymi oraz gotowość
  oszukiwania własnego państwa. Rzekomy profesjonalizm, sprawność, skuteczność i
  niezbędność tych służb okazały się swymi przeciwieństwami. W sprawie „ZEN” służby,
  działając na zlecenie hochsztaplera, okradały państwo polskie i były gotowe narazić polskich
  żołnierzy i zwierzchników sił zbrojnych na najwyższe niebezpieczeństwo i międzynarodową
  kompromitację. Trzeba więc postawić pytanie o inspirację takich działań, pamiętając że stało
  się tak przede wszystkim dlatego, iż przez całe lata służbom wyrosłym z sowieckiego
  zaplecza pozwalano na zupełną bezkarność a poza paru miesiącami rządów gabinetu Jana
  Olszewskiego nikt dotąd nie próbował zmusić ich, by służyły interesowi Państwa i Narodu
  Polskiego. Patrząc z tej perspektywy likwidacja WSI i budowa nowych wojskowych służb
  specjalnych jawi się jako jedyne możliwe rozwiązanie.
  W świetle przytoczonych faktów postępowanie następujących osób wypełnia
  dyspozycję w art. 70a ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. Przepisy
  wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego i Służbie Wywiadu
  Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz
  Służby Wywiadu Wojskowego: płk Jerzy Surdyk, płk Dariusz Sobala i płk Waldemar Żak.
  Działanie Andrzeja Makowskiego wypełnia dyspozycję art. 70a ust. 2 pkt. 1
  powołanej wyżej ustawy.
  W opisanym okresie Szefami WSI byli: gen. bryg. Marek Dukaczewski oraz gen.
  bryg. Jan Żukowski.
  W art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra Obrony
  Narodowej zawarto regulację, że Wojskowe Służby Informacyjne podlegały bezpośrednio
  ww. ministrowi. Uszczegółowieniem tego przepisu był §1 pkt 16 rozporządzenia Rady
  Ministrów z dnia 9 lipca 1996 roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra
  Obrony Narodowej. Nakładał on na Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania
  nadzoru nad działalnością Wojskowych Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich
  działalnością operacyjno rozpoznawczą. Zgodnie z ustawą z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych nadzór nad działaniem tych służb ponosił Minister
  Strona 160 z 374
  Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i zwalniał z niego szefa WSI.
  Na mocy art. 9 ust 1 tej ustawy szef WSI podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony
  Narodowej. Ministrami ON w opisanym okresie był Jerzy Szmajdziński.
  Przytoczone w niniejszym rozdziale fakty powodują wątpliwość co do legalności
  postępowania żołnierzy WSI, w związku z powyższym Komisja Weryfikacyjna skierowała do
  Naczelnej Prokuratury Wojskowej zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstw
  stosownie do art. 304 § 2 kodeksu postępowania karnego.
  Strona 161 z 374
  Zakończenie
  Wojskowe Służby Informacyjne kierowane były przez Szefa, któremu podlegali
  szefowie poszczególnych zarządów i biur, oddziałów, wydziałów etc. To on, stojąc na
  najwyższym szczeblu w strukturze organizacyjnej WSI, odpowiedzialny był za działania
  wszystkich żołnierzy, funkcjonariuszy i pracowników WSI.
  Do 1995 roku odpowiedzialność za działania Wojskowych Służb Informacyjnych
  expressis verbis nie była uregulowana przepisami na poziomie ustawy, czy nawet
  rozporządzenia. Wywoływać to może błędne przekonanie, że nie ma osoby, która jako
  nadzorująca działanie służby – łącznie z jej szefem – ponosiłaby solidarną odpowiedzialność
  z funkcjonariuszami dopuszczającymi się czynów niezgodnych z obowiązującym porządkiem
  prawnym. Na mocy art. 35 ust. 1 tzw. „małej konstytucji” z 1992 roku, to Prezydent jest
  najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych RP. W ustępie następnym mowa jest o tym, iż to
  Prezydent w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej mianuje i zwalnia Szefa SG WP,
  a na wniosek Ministra ON mianuje i zwalnia zastępców Szefa SG, dowódców rodzajów Sił
  Zbrojnych oraz dowódców okręgów wojskowych. Z przepisów tych wynika, że w czasie
  pokoju odpowiedzialność za działanie Sił Zbrojnych RP ponosi zarówno Prezydent, jak i
  Minister ON. Co oznacza ich szczególną odpowiedzialność za działania WSI.
  Analogiczne rozwiązanie wprowadzono w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z
  dnia 2 kwietnia 1997 roku. Artykuł 134 ustawy zasadniczej mówi o tym, iż to Prezydent RP
  w czasie pokoju sprawuje zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi za pośrednictwem Ministra
  ON.
  W obu stanach prawnych większy ciężar odpowiedzialności spoczywa na Prezydencie
  RP, który wykonuje swoje prerogatywy za pośrednictwem Ministra ON.
  Dopiero w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 roku o urzędzie Ministra
  Obrony Narodowej zawarto regulację precyzującą, że Wojskowe Służby Informacyjne
  podlegały bezpośrednio temu ministrowi. Nie wyklucza to oczywiście w żaden sposób
  odpowiedzialności kolejnych ministrów ON za działania WSI przed wejściem w życie tej
  ustawy, bowiem każdy minister na zasadach ogólnych odpowiedzialny jest za swój resort.
  Kluczową regulacją jest §1 pkt 16 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1996
  roku w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Obrony Narodowej. Nakłada on na
  Strona 162 z 374
  Ministra Obrony Narodowej obowiązek sprawowania nadzoru nad działalnością Wojskowych
  Służb Informacyjnych, w tym zwłaszcza nad ich działalnością operacyjno rozpoznawczą.
  Jednolity zapis został umieszczony dopiero w ustawie z dnia 9 lipca 2003 roku o
  Wojskowych Służbach Informacyjnych, na mocy której odpowiedzialność za działanie tych
  służb ponosił Minister Obrony Narodowej, który wyznaczał na stanowisko służbowe i
  zwalniał z niego szefa WSI. Zgodnie z art. 9 ust 1 tej ustawy Szef WSI do czasu ustawy z 9
  czerwca 2006 podlegał bezpośrednio Ministrowi Obrony Narodowej.
  Ten stan prawny wskazuje, iż za nieprawidłowości i zaniechania wskazane w raporcie
  szczególną odpowiedzialność ponoszą:
  · Prezydent RP Lech Wałęsa
  · Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski
  · Szef Sztabu Generalnego WP gen. broni Tadeusz Wilecki (w okresie podległości
  WSI pod SG WP)
  · Minister ON Piotr Kołodziejczyk
  · Minister ON Janusz Onyszkiewicz
  · Minister ON Zbigniew Okoński
  · Minister ON Stanisław Dobrzański
  · Minister ON Bronisław Komorowski
  · Minister ON Jerzy Szmajdziński
  oraz następujący Szefowie WSI:
  · kadm. Czesław Wawrzyniak
  · gen. Bolesław Izydorczyk
  · gen. Konstanty Malejczyk
  · gen. Kazimierz Głowacki
  · gen. Marek Dukaczewski
  Antoni Macierewicz
  Przewodniczący Komisji Weryfikacyjnej
  Strona 163 z 374
  ANEKSY
  Aneks nr 1
  RAPORT PODKOMISJI NADZWYCZAJNEJ DO ZBADANIA DZIAŁALNOŚCI
  BYŁEJ WOJSKOWEJ SŁUŻBY WEWNĘTRZNEJ
  Podkomisja Nadzwyczajna do Zbadania Działalności byłej Wojskowej Służby Wewnętrznej
  powołana została przez Prezydia Komisji i Obrony Narodowej oraz Administracji i Spraw
  Wewnętrznych w związku z napływającymi informacjami o:
  1) pozornym charakterze dokonanych w WSW reorganizacji;
  2) prowadzonym w byłych jednostkach organizacyjnych WSW niszczeniu na wielką
  skalą dokumentacji, mogącej stanowić dowód działalności sprzecznej z prawem;
  3) przesuwaniu skompromitowanych funkcjonariuszy b. WSW do nowych zadań w
  zreorganizowanych strukturach MON i innych jednostkach administracyjnych;
  4) usuwaniu pod różnymi pretekstami funkcjonariuszy znanych ze swych legalistycznych
  poglądów,
  Zweryfikowaniu tych informacji i przed powołaniem Podkomisji i Nadzwyczajnej nie
  sprzyjał brak reakcji i kierownictwa Ministerstwa Obrony Narodowej na wnioski o
  przedstawienie raportu dotyczącego reorganizacji byłej Wojskowej Służby Wewnętrznej oraz
  odmowa podjęcia przez Najwyższą Izbę Kontro1i legalności brakowania dokumentów b.
  WSW.
  W trakcie swych prac Podkomisja Nadzwyczajna odbyła cztery posiedzenia, przeprowadziła
  szereg rozmów z oficerami b. WSW, zapoznała się także z wieloma dokumentami
  dotyczącymi kwestii będących przedmiotem jej zainteresowania. W związku z
  napływającymi informacjami o nadużyciach materialnych Podkomisja zwróciła się do
  Najwyższej Izby Kontroli o przeprowadzenie
  kontroli gospodarki finansowej w b. Szefostwie WSW.
  Realizacja postawionych przed Podkomisją Nadzwyczajną zadań utrudniał fakt zniszczenia
  znacznej czyści dokumentacji b. WSW. W związku z tym odpowiedzi na wiele pytań nie
  mogło udzielić takie obecne kierownictwo kontrwywiadu wojskowego, które np. przejęło
  po b. WSW jedynie materiały operacyjne bez dokumentacji finansowej.
  Strona 164 z 374
  Efektem prac Podkomisji Nadzwyczajnej jest niniejszy raport. Składa się on z trzech
  czyści. Pierwsza z nich obejmuje okres do chwili rozwiązania Wojskowej Służby
  Wewnętrznej. Druga dotyczy obecnego stanu kontrwywiadu wojskowego, trzecia zawiera
  wnioski Podkomisji.
  CZĘŚĆ I
  1. Podstawy prawne działania WSW:
  Wojskowa Służba Wewnętrzna powołana została rozkazem Ministra Obrony
  Narodowej ze stycznia 1957 r. (jego tekst nie zachował się). Wymienione w nim zostały
  następujące zadania WSW:
  ochrona kontrwywiadowcza wojska,
  działalność dochodzeniowo-śledcza,
  - utrzymywanie porządku poza rejonami koszar.
  Zasady działania WSW określane były w takich dokumentach jak:
  instrukcje Ministra Obrony Narodowej (ostatnia pochodzi z marca 1984 r. - Załącznik nr 1)
  roczne wytyczne Szefa WSW (ostatnie z 1990 r. - Załącznik nr 2).
  zarządzenia Szefa WSW oraz szefów poszczególnych zarządów.
  Charakter normatywny dla WSW miały też takie dokumenty jak:
  "Zasady współpracy w dziedzinie działalności kontrwywiadowczej" (załącznik do "Zasad
  współpracy Ministerstwa Obrony Narodowej i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych" z 1974
  r.),
  instrukcje KC PZPR o pracy partyjno—politycznej w wojsku.
  Należy tu zauważyć, iż pewna część działań WSW (zwłaszcza przeciwko opozycji
  politycznej) prowadzona była w oparciu o polecenia ustne, nie znajdujące następnie odbicia
  w dokumentach.
  2. Nieprawidłowości finansowe:
  W trakcie swych prac Podkomisja Nadzwyczajna otrzymała wiele sygnałów o
  nieprawidłowościach, a nawet nadużyciach finansowych. Ponieważ Podkomisja nie była w
  stanie zbadać zasadności pojawiających się zarzutów, zwróciła się do Prezesa Najwyższej Izby
  Kontro1i o przeprowadzenie kontroli gospodarki finansowej w dawnym Szefostwie WSW. W
  skierowanych do NIK pismach Podkomisja podniesione zostały takie kwestie, jak:
  - sposób prowadzenia dokumentacji finansowej oraz jej losy po rozwiązaniu WSW.
  - sposób gospodarowania środkami pozabudżetowymi, pochodzącymi m.in. z gier
  wywiadowczych i polowań dewizowych,
  Strona 165 z 374
  - powiązania z przedsiębiorstwami polonijnymi, które miały odprowadzać część dochodów do
  WSW,
  nieprawidłowości w dysponowaniu funduszem operacyjnym (np. utrzymywanie mieszkań
  tajnych, które faktycznie nigdy nie były w takim charakterze wykorzystywane, zajmowali je
  natomiast oficerowie WSW lub ich rodziny),
  korzystanie z usług zakładów wojskowych (np. wyrób sztucerów dla gen. Buły i gen.
  Poradki przez 1 Składnicy Techniczną w Pomiechówku),
  zasady rozdzielania asygnat na samochody (Załączniki nr 3 i 4).
  Zespół Obrony Narodowej i Spraw Wewnętrznych NIK podjął działania kontrolne.
  3. Działania przeciwko opozycji politycznej:
  We wszystkich kolejnych instrukcjach dotyczących działań WSW zawarty był zapis o
  zwalczaniu wrogiej działalności politycznej. W praktyce zadania wykraczały
  daleko poza kontrwywiad: przedmiotem zainteresowania była nie tylko działalność
  w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale również słuchanie radiostacji zachodnich, posiadanie
  wydawnictw niezależnych, a także udział w praktykach religijnych. Nasilenie działań
  przeciwko opozycji politycznej zwiększyło się po objęciu Szefostwa WSW przez gen.
  Czesława Kiszczaka. zaś po objęciu przez niego stanowiska ministra spraw
  wewnętrznych nawiązana została ścisła współpraca z tym resortem.
  Zna c z eni e , j aki e pr z ypi s ywan o zwa l c z aniu opoz yc j i politycznej. dobrze
  odzwierciedla "Instrukcja o działalności kontrwywiadowczej w siłach zbrojnych PRL" z
  1984 r., w której spoś ród c zt e r e ch post awionych pr z ed WSW ce lów dwa dotyc zył y
  zwalczania opozycyjnej działalności politycznej: "Działalność kontrwywiadowcza w
  siłach zbrojnych ma na celu (…):
  2) ochronę wojska przed oddziaływaniem sił antysocjalistycznych oraz ośrodków
  dywersji ideologicznej;
  3) wykrywanie w wojsku przestępstw, zwłaszcza charakteru politycznego oraz ich
  sprawców (...)" (Załącznik nr 1).
  Faktycznie zainteresowania WSW wykraczały poza wojsko i środowiska z nim związane.
  Świadczy o tym treść dokumentu p.t. "Notatka służbowa dot.: oceny efektywności działań
  zmierzających do umocnienia pozycji operacyjnych w ugrupowaniach przeciwnika
  politycznego" z 29.07.1988 roku (Załącznik nr 5). Wymienia się w nim przykłady
  sukcesów polegających na ulokowaniu tajnych współpracowników w u g r u p owa n i a c h
  o p o z yc yj n yc h o r a z z a l e c a n a j s k u t e c z n i e j s z e me t o d y p r a c y o p e r a c yj n e j .
  Strona 166 z 374
  Do b a r d z i e j z n a n yc h a k c j i WSW p r z e c iwk o o p o z yc j i politycznej należą
  aresztowanie Władysława Frasyniuka oraz rozpracowanie zespołu wydającego pismo
  "Reduta".
  4. Rola gen. Edmunda Buły:
  Na ostateczny .kształt, jaki. przybrały opisane powyżej zjawiska, znaczny wpływ wywarł
  ostatni szef WSW (od 1986 r.). gen. Edmund Buła. Członkowie Podkomisji
  Nadzwyczajnej często spotykali się z informacjami o autokratycznych metodach
  postępowania gen. Buły. Skupił on w swych rękach wszelkie decyzje personalne, co
  zaowocowało dobieraniem ludzi na stanowiska według kryterium posłuszeństwa, nie zaś
  według kryteriów merytorycznych. Co więcej, ludzie ci uzależniani byli przez niego
  materialnie, gdyż decydował on o nagrodach pieniężnych, asygnatach na
  samochody czy też przydziałach na mieszkania. Ważnym mechanizmem uzależniania były
  decyzje o wyjazdach zagranicznych, zarówno krótkoterminowych, służbowych bądź
  wypoczynkowych, jak i długoterminowych na placówki dyplomatyczne bądź na misje
  wojskowe (np. Korea. Syria itp.).
  5. Niszczenie akt:
  Jedną z podstawowych przeszkód, na jakie natknęli się członkowie Podkomisji, była
  niemożność znalezienia odpowiedzi na pojawiające się pytania i wątpliwości w dokumentach,
  pozostałych po WSW. Znaczna część archiwum b. WSW została bowiem z polecenia gen.
  Buły zniszczona. Ujawnienie tej sytuacji spowodowało powołanie przez Szefa Sztabu
  Generalnego zarządzeniem nr 31 z dnia 26.07.1990 r. specjalnej komisji, której
  zadaniem było "zbadanie przyczyn, okoliczności i skutków niszczenia dokumentów
  archiwalnych Szefostwa Wojskowej Służby Wewnętrznej". Kolejnym zarządzeniem nr 37
  z 10,08.1990 r. komisji tej powierzono kontrolę "stanu zasobu archiwalnego i sposobu
  postępowania z dokumentami o wartości archiwalnej w terenowych organach WSW
  (zarządach i podległych im wybranych oddziałach)" [Załączniki nr 6 i 7) .
  Komisja wykazała, iż swobodna interpretacja przepisów spowodowała. że w całym
  okresie funkcjonowania WSW niszczono szereg dokumentów o wartości archiwalnej.
  Szczególne spustoszenie akt archiwalnych miało miejsce na przełomie lat 1989-90, kiedy to
  pod pretekstem restrukturyzacji WSW na polecenie i pod nadzorem szefostwa WSW oraz z
  własnej inicjatywy dokonano totalnych niszczeń zasobów. Komisja jednoznacznie
  wskazała na gen. Edmunda Bułę jako tego, który wydał ustne polecenie podjęcia likwidacji
  zasobów archiwalnych Szefostwa WSW. Podobne działania podjęto w terenowych organach
  Strona 167 z 374
  WSW. Największe zniszczenia miały miejsce w Zarządzie WSW ŚOW, gdzie
  zlikwidowano także ewidencję dokumentów archiwalnych oraz protokoły zniszczenia
  dokumentów, co zdaniem komisji było ewidentnym zacieraniem śladów. Bezpośrednią
  odpowiedzialność za taki przebieg wypadków ponosi b. szef Zarządu WSW ŚOW płk
  Stanisław Torebko (do niedawna attache w Moskwie). Niszczenie dokumentów często
  odbywało się na polecenie ustne.
  Zniszczeniu uległy materiały o wartości historycznej, m. in. dokumenty Głównego Zarządu
  Informacji oraz materiały kompromitujące pracowników Najwyższego Sądu Wojskowego
  i Naczelnej Prokuratury Wojskowej z okresu 1.09.1946-31.12.1947 r. Komisja stwierdziła
  także szereg wypadków zniszczenia akt operacyjnych z ostatniego dziesięciolecia,
  przydatnych w dalszej działalności kontrwywiadu wojskowego. Miały miejsce przypadki
  niszczenia dokumentów po terminie wydania zarządzenia szefa Sztabu Generalnego z
  dnia 26.07.1990 r. zabraniającego ich niszczenia w siłach zbrojnych (Załączniki nr 7 i 8).
  Komisja wyraziła pogląd, iż "niszczenie akt bieżącej działalności spowodowane było
  angażowaniem kontrwywiadu wojskowego do rozpracowania opozycji politycznej, a tym
  samym wkraczania w kompetencje Służby Bezpieczeństwa" . Odnośnie materiałów
  archiwalnych stwierdzono, iż "mogło wystąpić tzw. zacieranie siadów" poprzez niszczenie
  dokumentów kompromitujących działalność organów byłego Głównego Zarządu Informacji i
  WSW" (Załącznik nr 9).
  Komisja wskazała także osoby odpowiedzialne za podjecie i przebieg akcji niszczenia
  dokumentów i zaproponowała wszczęcie wobec nich postępowania karnego.
  W związku z tym, iż sprawą tą zajmuje się Prokuratura Warszawskiego Okręgu
  Wojskowego, Podkomisja Nadzwyczajna zwróciła się o poinformowanie o stanie
  zaawansowania postępowania przygotowawczego oraz - jeśli postępowanie osiągnęło
  odpowiednią fazę - o przedstawienie wykazu osób podejrzanych i przedstawionych im
  zarzutów. W dniu 19.02.1991 r. Prokuratura WOW przedstawiła zarzuty pierwszej z
  zamieszanych w sprawę niszczenia akt osób, ppłk. rez. Janowi Duzinkiewiczowi, b. szefowi
  Oddziału
  V Zarządu WSW ŚOW, zapowiedziała także przedstawianie zarzutów kolejnym
  podejrzanym. Podkomisja Nadzwyczajna będzie na bieżąco informowana o rozwoju
  postępowania (Załącznik nr 10).
  Należy w tym miejscu zauważyć, iż Podkomisji Nadzwyczajnej nie wiadomo nic o tym, by
  osoby winne niszczenia akt zostały pociągnięte do odpowiedzialności dyscyplinarnej.
  6. Współpraca z kontrwywiadami państw UW:
  Strona 168 z 374
  Jednym z najpoważniejszych zarzutów, stawianych niektórym oficerom b. WSW, jest
  zarzut współpracy z KGB. Podkomisja Nadzwyczajna nie była w stanie rozstrzygnąć
  zasadności tych zarzutów. Może jedynie stwierdzić. iż - mimo zaprzeczeń ze strony
  kierownictwa MON - wątpliwości nie zostały do końca rozwiane. Faktem jest, iż część
  oficerów obecnego Kontrwywiadu Wojskowego przechodziła szkolenie w Akademii KGB
  w Moskwie. Faktem jest także, iż do stycznia 1990 r. przy WSW funkcjonował i oficjalni
  rezydenci (ostatnim był gen. Fomin), którzy mogli swobodnie kontaktować się ze
  wszystkimi oficerami WSW. Jest wreszcie faktem, iż ścisłe kontakty pomiędzy
  polskimi i radzieckimi organami kontrwywiadu utrzymywane były także na szczeblu
  okręgów wojskowych i związków taktycznych. Wszystkie te sytuacje sprzyjały
  pozyskiwaniu przez KGB i inne tego rodzaju instytucje współpracowników wśród
  oficerów WSW, zwłaszcza, że za taką współpracę nie groziły żadne sankcje. Wręcz
  przeciwnie, dobre kontakty osobiste z oficerami radzieckimi mogły wywrzeć znaczący wpływ
  na karierą oficera WSW.
  Podkomisja Nadzwyczajna uzyskała też informacje, iż znaczna część akt b. WSW została w
  przeszłości zmikrofilmowana, przy czym mikrofilmy te mogły być udostępniane bądź
  przekazywane KGB.
  CZĘŚĆ II:
  1. Zmiany strukturalne:
  W sierpniu 1990 r. nastąpiło rozwiązanie Wojskowej Służby Wewnętrznej. W jej miejsce
  utworzono Żandarmerią Wojskową oraz Kontrwywiad Wojskowy, który przejął zadania
  byłego Zarządu III Szefostwa WSW. Dokonane zostały przy tym zmiany strukturalne.
  Oddział I Szefostwa WSW (profilaktyka kontrwywiadowcza) przekształcono w Oddział
  Profilaktyki; Oddział II (zwalczanie działalności wywiadowczej i ofensywa) - w Oddziały
  Ofensywy i Rozpracowania; Oddział IV (analityczno-informacyjny) - w Wydział Badań i
  Analiz. Dawny Oddział III, zajmujący się zwalczaniem dywersji ideologicznej i politycznej,
  został zlikwidowany i nie ma swego odpowiednika w nowej strukturze.
  Zmiany w organach terenowych polegały przede wszystkim na redukcji 1iczby oddziałów
  terenowych drogą łączenia kilku w jeden. Jakkolwiek pozwoliło to na redukcję kadr, to
  jednak spowodowało także oderwanie struktur kontrwywiadu od struktur
  wojska. Należy to ocenić jako osłabienie kontrwywiadu, gdyż liczba pracowników
  struktur pośrednich, analizujących przetwarzających informacje, jest zbyt duża w stosunku
  do liczby pracowników operacyjnych, informacje te zbierających.
  2. Zmiany personalne:
  Strona 169 z 374
  Ze zmianami strukturalnymi wiązały się także zmiany personalne. Zredukowana
  została łączna 1iczebnosć Kontrwywiadu Wojskowego i Żandarmerii Wojskowej: pełni w
  nich służbę 60% stanu etatowego b. WSW (t.j. 73% stanu ewidencyjnego - różnice wynikają; z
  dość dużej - 19% - liczby wakatów). W kontrwywiadzie służbę pełni 24% stanu etatowego
  (29% stanu ewidencyjnego) b. WSW.
  Pozostali skierowani zostali na wykazy przejściowe, przy czym ok. 1/3 z nich miała być -
  ze względu na osiągniecie wieku emerytalnego - zwolniona z zawodowej służby wojskowej
  w roku 1990 i 1991.
  Przy obsadzie stanowisk w nowych strukturach nie uwzględniono 83 oficerów
  zajmujących dotąd kierownicze stanowiska w WSW (Załącznik nr 11).
  Proces zmian personalnych przebiegał nie bez zakłóceń. Podkomisja Nadzwyczajna
  otrzymała szereg sygnałów świadczących, iż nie wszędzie dobór kadr do organów
  kontrwywiadu wojskowego oparty był wyłącznie na kryteriach merytorycznych. W
  niektórych ośrodkach reorganizacja stała się okazją do pozbycia się "niewygodnych"
  oficerów. Podkomisji znane są też wypadki, gdy nowa komórka kontrwywiadu
  wojskowego składa się w połowie z byłych szefów i zastępców szefów komórek WSW.
  Tego rodzaju działania budzą rozgoryczenie młodych oficerów, w oczach, których
  reorganizacja polegała jedynie na umocnieniu pozycji dotychczasowych szefów,
  niekiedy uwikłanych w przeszłości w nadużycia materialne bądź zwalczanie opozycji.
  Ujemne skutki niewłaściwego doboru kierowników organów terenowych mogą mieć nie
  tylko wymiar personalny. Zostali oni bowiem obdarzeni znacznie większą niż w
  przeszłości samodzielnością. W takich warunkach wybór osoby niekompetentnej czy też o
  budzącej wątpliwości przeszłości zagraża skuteczności pracy kontrwywiadu wojskowego, a
  co za tym idzie, zagraża bezpieczeństwu państwa.
  Także poza obecną strukturą kontrwywiadu zmiany personalne nie zostały w pełni
  zakończone. Wciąż trwa jeszcze odwoływanie z różnych stanowisk ludzi
  skompromitowanych, bliskich współpracowników gen. Buły, niekiedy wywodzących
  się jeszcze z Informacji. Przykładem może być płk Stanisław Torebko, który po nieudanej
  próbie zwerbowania na tajnego współ pracownika posła obecnej kadencji trafił na
  stanowisko attache w ambasadzie w Moskwie, skąd wrócił dopiero w lutym b.r.
  CZĘŚĆ III :
  1. Wnioski dotyczące struktury kontrwywiadu:
  Strona 170 z 374
  Odnośnie centralnych organów kontrwywiadu zasadne wydają się być wnioski formułowane
  przez obecne kierownictwo kontrwywiadu o konieczności połączenia komórek zajmujących
  się ofensywą i rozpracowaniem przy jednoczesnym rozdzieleniu ich na oddziały "W" i "Z"
  (wschód i zachód). Natomiast w organach terenowych wskazane jest odejście od struktury
  terytorialnej do struktury ścisłej powiązanej ze strukturą wojska (Załącznik nr 12) , co
  powinno być związane ze zwiększeniem liczby pracowników operacyjnych kosztem struktur
  pośrednich.
  Wnioski personalne:
  Jak wspomniano wcześniej, zmian personalnych w organach kontrwywiadu wojskowego nie można
  uznać za zakończone. Wydaje się konieczne stosowanie bardziej przemyślanych,
  skierowanych na przyszłość k